Manvantarāṇukīrtana (Enumeration of the Manvantaras and Manus)

Verse 1

शौनक उवाच । मन्वंतराणि सर्वाणि विस्तरेणानुकीर्तय । यावंतो मनवश्चैव श्रोतुमिच्छामि तानहम्

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਮਨੂ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 2

सूत उवाच । स्वायंभुवो मनुश्चैव ततस्स्त्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਆਰੋਚਿਸ਼; ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਤਾਮਸ; ਅਤੇ ਰੈਵਤ ਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਵੀ ਹੋਏ।

Verse 3

एते च मनवः षट् ते संप्रोक्ता मुनिपुंगव । वैवस्वतो मुनिश्रेष्ठ सांप्रतं मनुरुच्यते

ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ! ਇਹ ਛੇ ਮਨੁ ਤੈਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁ ਨੂੰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

सावर्णिश्च मनुश्चैव ततो रौच्यस्तथा परः । तथैव ब्रह्मसावर्णिश्चत्वारो मनवस्तथा

ਫਿਰ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਮਨੁ, ਅਤੇ (ਦਕ੍ਸ਼-ਸਾਵਰ੍ਣੀ) ਮਨੁ ਵੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੌਚ੍ਯ, ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਮਨੁ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੁ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 5

तथैव धर्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । देवसावर्णिराख्यातं इंद्रसावर्णिरेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ; ਦੇਵ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਵੀ ਹਨ।

Verse 6

अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । कीर्तिता मनवश्चापि मयैवैते यथा श्रुताः

ਜੋ ਮਨੁ ਬੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨੁ ਵੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 7

मुने चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तानि निर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्य्ययः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਭਾਗ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲਪ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ऋषींस्तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्त्रान्देवगणांस्तथा । शृणु शौनक सुप्रीत्या क्रमशस्तान्यशस्विनः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਜਣੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 9

मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः

ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਭਗਵਾਨ ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।

Verse 10

उत्तरस्यां दिशि तथा मुने सप्तर्ष यस्तथा । यामा नाम तथा देवा आसन्स्वायंभुवेंतरे

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਮ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 11

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः । ज्योतिष्मान्धृतिमान्हव्यः सवनश्शुभ्र एव च

ਉਹ ਸਨ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀਬਾਹੁ; ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਅਤੇ ਵਸੁ; ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਵੀ।

Verse 12

स्वायंभुवस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल तत्रेन्द्रो यज्ञ उच्यते

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਉਹ ਦਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਇੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਯਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 13

प्रथमं कथितं तात दिव्यं मन्वतरं तथा । द्वितीयं ते प्रवक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्

ਹੇ ਤਾਤ, ਪਹਿਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਨਵੰਤਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 14

ऊर्जस्तंभः परस्तंभ ऋषभो वसुमां स्तथा । ज्योतिष्मान्द्युतिमांश्चैव रोचिष्मान्सप्तमस्तथा

ਉਹ ਊਰਜਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਤੰਭ, ਪਰਮ ਆਸਰਾ; ਰਿਸ਼ਭ (ਸਰਵੋਤਮ) ਅਤੇ ਵਸੁਮਾਨ—ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਦੀਪਤ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਮਯ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

एते महर्षयो ज्ञेयास्तत्रेन्द्रो रोचनस्तथा । देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेंऽतरे

ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ‘ਰੋਚਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

हरिघ्नस्सुकृतिर्ज्योतिरयोमूर्तिरयस्मयः । प्रथितश्च मनस्युश्च नभस्सूर्यस्तथैव च

ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜੋਤਿ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਲੋਹ-ਤੱਤ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਵੀ ਹੈ।

Verse 17

स्वारोचिषस्य पुत्रास्ते मनोर्दशमहात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल महावीर्यपराक्रमाः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਉਹ ਦਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਵੀਰਯ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

द्वितीयमेतत्कथितं मुने मन्वन्तरं मया । तृतीयं तव वक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 19

वसिष्ठपुत्राः सप्तासन्वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा नाम महौजसः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਸਿਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਊਰਜਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੀ।

Verse 20

ऋषयोऽत्र समाख्याताः कीर्त्यमानान्निबोध मे । औत्तमेया ऋषिश्रेष्ठ दशपुत्रा मनोः स्मृताः

ਇੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਉੱਤਮ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

इष ऊर्जित ऊर्जश्च मधुर्माधव एव च । शुचिश्शुक्रवहश्चैव नभसो नभ एव च

ਉਹੀ ਈਸ਼—ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਊਰਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਊਰਜਾ-ਸਰੂਪ। ਉਹੀ ਮਧੁਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਧਵ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼ੁਚਿ ਹੈ, ਤੇਜ ਦਾ ਵਾਹਕ; ਉਹੀ ਨਭ ਹੈ—ਹਾਂ, ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 22

ऋषभस्तत्र देवाश्च सत्यवेद श्रुतादयः । तत्रेन्द्रस्सत्यजिन्नाम त्रैलोक्याधिपतिर्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵੇਦ, ਸ਼੍ਰੁਤ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 23

तृतीयमेतत्परमं मन्वतरमुदाहृतम् । मन्वतरं चतुर्थं ते कथयामि मुने शृणु

ਇਹ ਪਰਮ ਤੀਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਥੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

गार्ग्यः पृथुस्तथा वाग्मी जयो धाता कपीनकः । कपीवान्सप्तऋषयः सत्या देवगणास्तथा

ਗਾਰਗ੍ਯ, ਪૃਥੁ, ਵਾਗਮੀ, ਜਯ, ਧਾਤਾ, ਕਪੀਨਕ ਅਤੇ ਕਪੀਵਾਨ—ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤ੍ਯਗਣ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ।

Verse 25

तत्रेंद्रस्त्रिशिखो ज्ञेयो मनुपुत्रान्मुने शृणु । द्यूतिपोतस्सौतपस्यस्तमश्शूलश्च तापनः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਣੋ—ਦ੍ਯੂਤਿਪੋਤ, ਸੌਤਪਸ੍ਯ, ਤਮਹਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਤਾਪਨ।

Verse 26

तपोरतिरकल्माषो धन्वी खड्गी महानृषिः । तामसस्य स्मृता एते दश पुत्रा महाव्रताः

ਤਪੋਰਤੀ, ਅਕਲਮਾਸ਼, ਧਨਵੀ, ਖੜਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ੍ਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਤਾਮਸ ਦੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

तामसस्यांतरं चैव मनो मे कथितं तव । चतुर्थं पञ्चमं तात शृणु मन्वंतरं परम्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਅਗਲਾ ਪਰਮ ਮਨਵੰਤਰ ਸੁਣ।

Verse 28

देवबाहुर्जयश्चैव मुनिर्वेदशिरास्तथा । हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश्च सोमपाः

ਦੇਵਬਾਹੁ ਅਤੇ ਜਯ, ਅਤੇ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮਕ ਮੁਨੀ; ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੁ—ਇਹ ਸਭ ਸੋਮਪਾਈ ਹਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸੋਮ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ।

Verse 29

सत्यनेत्ररताश्चान्ये एते सप्तर्षयोऽपरे । देवाश्च भूतरजसस्तपःप्रकृतयस्तथा

ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਤ੍ਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਇਹ ਹੋਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਦੇਵ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ (ਰਜਸ ਆਦਿ) ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 30

तत्रेंद्रो विभुनामा च त्रैलोक्याधिपतिस्तथा । रैवताख्यो मनुस्तत्र ज्ञेयस्तामससोदरः

ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ‘ਵਿਭੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨੂ ‘ਰੈਵਤ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਮਸ ਦਾ ਸਹੋਦਰ ਹੈ।

Verse 31

अर्जुनः पंक्तिविंध्यो वा दयायास्त नया मुने । महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे वसंति हि

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਦਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਪੰਕਤਿਵਿੰਧ੍ਯ—ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਿੱਠ (ਸ਼ਿਖਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 32

रुचेः प्रजापतिः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः । भूत्या चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नामाभवत्सुतः

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਰੌਚ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਭੂਤੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੌਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 33

अनागताश्च सप्तैते कल्पेऽस्मिन्मनवस्स्मृताः । अनागताश्च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः

ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਮਨੂ ‘ਹਾਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ‘ਹਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्वमन्वतरानुर्कार्तनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 35

गौतमस्यात्मजश्चैव शरद्वान् गौतमः कृपः । कौशिको गालवश्चैव रुरुः कश्यप एव च

ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਰਦਵਾਨ (ਜੋ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ), ਨਾਲ ਹੀ ਗੌਤਮ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਰੁਰੂ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ।

Verse 36

एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः । देवाश्चानागतास्तत्र त्रयः प्रोक्तास्स्वयंभुवा

ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤਮਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ।

Verse 37

मरीचेश्चैव पुत्रास्ते कश्यपस्य महात्मनः । तेषां विरोचनसुतो बलिरिंद्रो भविष्यति

ਉਹ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ।

Verse 38

विषांङ्गश्चावनीवांश्च सुमंतो धृतिमान्वसुः । सूरिः सुराख्यो विष्णुश्च राजा सुमतिरेव च

ਵਿਸਾਂਗ, ਅਵਨੀਵਾਨ, ਸੁਮੰਤ, ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਨ, ਵਸੁ, ਸੂਰੀ, ਸੁਰਾਖ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਣੁ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

Verse 39

सावर्णेश्च मनोः पुत्रा भविष्या दश शौनक । इहाष्टमं हि कथितं नवमं चान्तरं शृणु

ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਸ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਅੱਠਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਨੌਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 40

प्रथमं दक्षसावर्णि प्रवक्ष्यामि मनुं शृणु । मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः कश्यप एव च

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦਕ੍ਸ਼ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਮਨੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ ਹੋਏ।

Verse 41

ज्योतिष्मान्भार्गवश्चैव धृतिमानंगिरास्तथा । सवनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्य एव च

(ਉੱਥੇ) ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਭਾਰਗਵ, ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਨ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸਨ।

Verse 42

पुलहस्सप्त इत्येते ऋषयो रौहितेंतरे । देवतानां गणास्तत्र त्रय एव महामुने

ਪੁਲਹ ਆਦਿ ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਰੋਹਿਤ-ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਹੀ ਹਨ।

Verse 43

दीक्षापुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । धृष्टकेतुर्दीप्तकेतुः पंचहस्तो निराकृतिः

ਦੀਕਸ਼ਾ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੋਹਿਤ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਦੀਪਤਕੇਤੁ, ਪੰਚਹਸਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਤੀ।

Verse 44

पृथुश्रवा भूरिद्युम्नो ऋचीको बृहतो गयः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्रा महौजस

ਪ੍ਰਿਥੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਭੂਰੀਦ੍ਯੁਮਨ, ਰਿਚੀਕ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਅਤੇ ਗਯ—ਇਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਭ ਮਹਾਬਲ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ।

Verse 45

दशमे त्वथ पर्याये द्वितीयस्यांतरे मनोः । हविष्मान्पुलहश्चैव प्रकृतिश्चैव भार्गवः

ਫਿਰ ਦਸਵੇਂ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅੰਦਰ—ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਪੁਲਹ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 46

आयो मुक्तिस्तथात्रेयो वसिष्ठश्चाव्ययस्स्मृतः । पौलस्त्यः प्रयतिश्चैव भामारश्चैव कश्यपः

ਆਯ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ—ਇਹ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਯਤੀ, ਭਾਮਾਰ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ (ਨਾਮਿਤ) ਹਨ।

Verse 47

अङ्गिरानेनसस्सत्यः सप्तैते परमर्षयः । देवतानां गणाश्चापि द्विषिमंतश्च ते स्मृताः

ਅੰਗਿਰਾ, ਨੇਨਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਅਤੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 48

तेषामिन्द्रस्स्मृतः शम्भुस्त्वयमेव महेश्वरः । अक्षत्वानुत्तमौजाश्च भूरिषेणश्च वीर्यवान्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਇੰਦ੍ਰ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਹੀ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ੍ਵ, ਅਨੁੱਤਮੌਜਾ ਤੇ ਭੂਰੀਸੇਣ ਵੀ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹਨ।

Verse 49

शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चार्चिर्दश त्वेते मनोस्सुताः

ਸ਼ਤਾਨੀਕ, ਨਿਰਾਮਿਤ੍ਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ, ਜਯਦ੍ਰਥ, ਭੂਰੀਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਾਰਚਿ—ਇਹ ਦਸੇ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 50

एकादशे तु पर्याये तृतीयस्यांतरे मनोः । तस्यापि सप्त ऋषयः कीर्त्यमानान्निबोध मे

ਹੁਣ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ—ਮਨੂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 51

हविष्मान्कश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव वारुणः । अत्रेयोऽथ वसिष्ठश्च ह्यनयस्त्वंगिरास्तथा

ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵਰੁਣ-ਪੁੱਤਰ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ; ਅਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਯ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਵੀ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ/ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 52

चारुधृष्यश्च पौलस्त्यो निःस्वरोऽग्निस्तु तैजसः । सप्तैते ऋषयः प्रोक्तास्त्रयो देवगणास्स्मृताः

ਚਾਰੁਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਨਿਃਸ੍ਵਰ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਗਨੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੇਵਗਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 53

ब्रह्मणस्तु सुतास्ते हि त इमे वैधृताः स्मृताः । सर्वगश्च सुशर्म्मा च देवानीकस्तु क्षेमकः

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਹ ‘ਵੈਧ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਰਵਗ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਦੇਵਾਨੀਕ ਅਤੇ ਖੇਮਕ॥

Verse 54

दृढेषुः खंडको दर्शः कुहुर्बाहुर्मनोः स्मृताः । सावर्णस्य तु पौत्रा वै तृतीयस्य नव स्मृताः

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੇਸ਼ੁ, ਖੰਡਕ, ਦਰਸ਼, ਕੁਹੁ ਅਤੇ ਬਾਹੁ—ਇਹ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸਾਵਰਣ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਨੌਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥

Verse 55

चतुर्थस्य तु सावर्णेरृषीन्सप्त निबोध मे । द्युतिर्वसिष्ठपुत्रश्च आत्रेयस्सुतपास्तथा

ਚੌਥੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਦੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ—ਦ੍ਯੁਤੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ-ਪੁੱਤਰ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਸੁਤਪਾ ਵੀ॥

Verse 56

अंगिरास्तपसो मूर्तिस्तपस्वी कश्यपस्तथा । तपोधनश्च पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः

ਅੰਗਿਰਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹਨ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਹਨ। ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ।

Verse 57

भार्गवस्सप्तमस्तेषां विज्ञेय तपसो निधिः । पंच देवगणाः प्रोक्ता मानसा ब्रह्मणस्सुताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਸੱਤਵਾਂ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦੇਵਗਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 58

ऋतधामा तदिन्द्रो हि त्रिलोकी राज्यकृत्सुखी । द्वादशे चैव पर्याये भाव्ये रौच्यांतरे मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਰੌਚ੍ਯ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਤਧਾਮਾ ਹੀ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਭੋਗੇਗਾ।

Verse 59

अंगिराश्चैव धृतिमान्पौलस्त्यो हव्यवांस्तु यः । पौलहस्तत्त्वदर्शी च भार्गवश्च निरुत्सवः

ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ, ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਨ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਨ; ਪੌਲਹ ਤੱਤ੍ਵ-ਦਰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨਿਰੁਤਸਵ—ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸੰਯਮੀ ਸੀ।

Verse 60

निष्प्रपंचस्तथात्रेयो निर्देहः कश्यपस्तथा । सुतपाश्चैव वासिष्ठस्सप्तैवैते महर्षयः

ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਨਿਰਦੇਹ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ—ਇਹੀ ਉਹ ਸੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 61

त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवतानां स्वयंभुवा । दिवस्पतिस्तमिन्द्रो वै विचित्रश्चित्र एव च

ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਦਿਵਸਪਤੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

नयो धर्मो धृतोंध्रश्च सुनेत्रः क्षत्रवृद्धकः । निर्भयस्सुतपा द्रोणो मनो रौच्यस्य ते सुताः

ਨਯ, ਧਰਮ, ਧ੍ਰਿਤਾਂਧ੍ਰ, ਸੁਨੇਤ੍ਰ, ਖ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧਕ, ਨਿਰਭਯ, ਸੁਤਪਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਰੌਚ੍ਯਾ (ਮਨੁ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 63

चतुर्द्दशे तु पर्याये सत्यस्यैवांतरे मनोः । आग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः

ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਸਤ੍ਯ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅੰਦਰ, ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਆਦਿ (ਰਿਸ਼ੀ/ਵੰਸ਼) ਸਨ।

Verse 64

भार्गवोऽप्यतिवाह्यश्च शुचिरांगिरसस्तथा । युक्तश्चैव तथात्रेयः पौत्रो वाशिष्ठ एव च

ਭਾਰਗਵ ਵੀ, ਅਤਿਵਾਹ੍ਯ ਵੀ; ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਆੰਗਿਰਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯ; ਪੌਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵੀ (ਸਨ)।

Verse 65

अजितः पुलहश्चैव ह्यंत्यास्सप्तर्षयश्च ते । पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति

ਅਜਿਤ ਅਤੇ ਪੁਲਹ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਆਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਵਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ।

Verse 66

एतेषां कल्य उत्थाय कीर्तनात्सुखमेधते । अतीतानागतानां वै महर्षीणां नरैस्सदा

ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 67

देवतानां गणाः प्रोक्ताश्शृणु पंच महामुने । तुरंगभीरुर्बुध्नश्च तनुग्रोऽनूग्र एव च

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਗਣ ਕਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਤੁਰੰਗਭੀਰੁ, ਬੁਧਨ, ਤਨੁਗ੍ਰ ਅਤੇ ਅਨੂਗ੍ਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 68

अतिमानी प्रवीणश्च विष्णुस्संक्रंदनस्तथा । तेजस्वी सबलश्चैव सत्यस्त्वेते मनोस्सुता

ਅਤਿਮਾਨੀ, ਪ੍ਰਵੀਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੰਕ੍ਰੰਦਨ, ਤੇਜਸਵੀ, ਸਬਲ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹੀ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 69

भौमस्यैवाधिकारे वै पूर्वकल्पस्तु पूर्यते । इत्येतेऽनागताऽतीता मनवः कीर्तिता मया

ਭੌਮ (ਧਰਤੀ) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਥੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 70

उक्तास्सनत्कुमारेण व्यासायामिततेजसा । पूर्णे युगसहस्रांते परिपाल्यः स्वधर्मतः

ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ: ‘ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’

Verse 71

प्रजाभिस्तपसा युक्ता ब्रह्मलोकं व्रजंति ते । युगानि सप्रतिस्त्वेकं साग्राण्यंतरमुच्यते

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰ’ (ਅੰਤਰਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 72

चतुर्दशैते मनवः कीर्तिता कीर्तिवर्धनाः । मन्वंतरेषु सर्वेषु संहारांते पुनर्भवः

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਕਥਿਤ ਹੋਏ ਹਨ—ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

न शक्यमन्तरं तेषां वक्तुं वर्षशतैरपि । पूर्णे शतसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ‘ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सदादित्यगणैर्मुने

ਉੱਥੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੜ ਗਏ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਗਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 76

प्रविशंति सुरश्रेष्ठ हरिं नारायणं परम् । स्रष्टारं सर्व भूतानां कल्पांतेषु पुनःपुनः

ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ (ਅਗਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ) ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲਯ-ਉਦਯ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਤ੍ਯ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 77

भूयोपि भगवान् रुद्रस्संहर्ता काल एव हि । कल्पांते तत्प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य वै

ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ (ਪ੍ਰਲਯ) ਦਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 78

इति ते कथितं सर्वं मन्वंतरसमुद्भवम् । विसर्गं पुण्यमाख्यानं धन्यं कुलविवर्द्धनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਪੁੰਨ ਆਖਿਆਨ ਧੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।