स्वायम्भुव-मन्वन्तर-वंशवर्णनम् (Genealogy of Svāyambhuva Manu and the Dhruva Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਆਪਵ) ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੈਵਿਕ ਜਨਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਾਲ-ਖੰਡ (ਮਨਵੰਤਰ) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਆਦਿ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਅਵ੍ਯਯ ਸਥਾਨ’ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਲ, ਉੱਤਮ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਧਰਮਯੁਕਤ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਥਿਰ ਲੋਕਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਤਾਰੇ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਗ-ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਵ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ—ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 2
आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत
ਆਪਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਸੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ) ਜਨਮਿਆ।
Verse 3
सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 4
स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते
ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ‘ਮਨੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਇੱਥੇ ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्
ਵੈਰਾਜ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਵੀਰਯਵਤੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਵੀਰਕਾ ਤੋਂ ਦੋ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ—ਜਨਮੇ।
Verse 6
काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः
ਕਰਦਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਮਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸਮਰਾਟ, ਸਾਖ਼ਸੀ ਅਤੇ ਅਵਿਟਪ੍ਰਭੂ।
Verse 7
उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः । ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्
ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 8
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता । उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा
ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ ‘ਸੁਨੀਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀ ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਬਣੀ।
Verse 9
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने । तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 10
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः
ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਪਦ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਚਲ ਮਾਨ-ਆਸਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 11
तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् । पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्
ਇਸ ਲਈ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਧਾਨ੍ਯ—ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्
ਉਹ ‘ਰਿਪੁ’—ਅਧਰਮ ਦਾ ਵੈਰੀ, ‘ਰਿਪੁੰਜਯ’—ਸ਼ਤਰੂ-ਜੈਤਾ, ‘ਵਿਪ੍ਰ’—ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ; ‘ਵ੍ਰਿਕਲ’—ਭੇੜੀਏ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਤੇਜਸ’—ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ। ਅਤੇ ‘ਰਿਪੋਰੇਵਾ’—ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ‘ਮਹਿਸ਼ੀ’—ਮਹਾਬਲ, ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼’—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 13
अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः । मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਤੋਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਨਡ੍ਵਲਾ ਤੋਂ ‘ਮਨੋਰਜ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 14
कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः । पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ—ਪੁਰੂਰਮਾਸ, ਜੋ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਸਤ੍ਯ-ਵੇਤਾ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ।
Verse 15
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश । पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
ਅਗਨੇਈ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੂ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਅਤਿਮਨ੍ਯੁ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਾ ਆਦਿ, ਨਾਮ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
Verse 16
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् । अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत
ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸੁਮਨਸ, ਖਿਆਤੀ, ਸ੍ਰਿਤੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਗਯ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਅੰਗ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਨੀਥਾ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ—ਵੇਨ—ਜਨਮਿਆ।
Verse 17
अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् । हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः
ਵੇਨ ਦੇ ਅਪਚਾਰ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ। ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ‘ਹੁੰ’ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਹੂੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 18
अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया । सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्
ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਸੁਨੀਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਰਸਵਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਮਥਨ ਕੀਤਾ—ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਸੀ।
Verse 19
वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः । स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः
ਵੇਨ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਮਥਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪૃਥੂ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਤੇ ਕਵਚਧਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 20
अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे । धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ।
Verse 21
पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः
ਤਦੋਂ ਵੇਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੂ—ਖੱਤਰੀ ਵੰਸ਼ਜ—ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਸੂਯ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾ, ਆਦਿ ਵਸੁਧਾਪਤੀ ਸੀ।
Verse 22
तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै
ਉਸੇ ਤੋਂ ਦੋ ਨਿਪੁਣ ਜਣੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਸੂਤ ਅਤੇ ਮਾਗਧ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਗਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੋਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् । मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः
ਉਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਤੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਬਣਿਆ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ‘ਸ਼ਤ-ਯਜ्ञ ਕਰਤਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 24
पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ । विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ
ਪૃਥੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਹਰ્યક્ષ; ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 25
शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः
ਸ਼ਿਖੰਡਿਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ।
Verse 26
समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता । रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ। ਵਿਧੀਵਤ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 27
समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः । बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै
ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ, ਬਹੁਤ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਦਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
Verse 28
सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः
ਉਹ ਸਭ ‘ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ। ਇਕਸਾਰ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 29
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः । रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ‘ਰੁਦ੍ਰਗੀਤ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 30
तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः । अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः
ਜਦੋਂ ਤਪਸਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਉੱਗ ਆਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
Verse 31
तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः । चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਉਹ ਤਪਸਵੀ—ਤਪ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਵਰ ਪਾਏ ਹੋਏ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਤਪੋ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ । वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਹਵਾ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्
ਫਿਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 34
सोम उवाच । कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः । अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी
ਸੋਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
Verse 35
भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया । भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी
ਭਵਿੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ! ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇ—ਜੋ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 36
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः । सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः
ਉਸ ਤੋਂ ‘ਦਕਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮੇਗਾ—ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਕਰਤਾ।
Verse 37
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा । ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति
ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਤੇ ਸੰਵਰਧਨ ਕਰੇਗਾ।
Verse 38
ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्
ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਉੱਤਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 39
तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः । सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜੰਮਿਆ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੋਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।
Verse 40
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्
ਅਚਰ ਤੇ ਚਰ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਨਰ–ਨਾਰੀ ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੈਥੁਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 41
वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः । उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀਰਣ ਦੀ ਧੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵੀਰਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 42
हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् । ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः
ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਪਰ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਏ।
Verse 43
तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् । नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਸੁਬਲਾ ਤੋਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਕੁੱਲ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 44
तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः । नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः
ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਖਸ਼ੂ-ਮਾਰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਾ ਆਏ।
Verse 45
तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ । कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय
ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਝਗੜਾਲੂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਨਿਵਾਸ ਨਾ ਮਿਲੇ।”
Verse 46
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः । महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः
ਫਿਰ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ—ਮਹਾ-ਜਵਾਲਾ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 47
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦਸ (ਧੀਆਂ) ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੋ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 48
द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम । शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰਦੇਵ) ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 49
ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः । बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्
ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 50
ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਜਾ ਮੈਥੁਨ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਕਲਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੋਈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
शौनक उवाच । अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा । कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਤਾ (ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ?
Verse 52
एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि । चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
ਹੇ ਸੂਤ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੜਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ—ਸੋਮ ਕਿਵੇਂ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?
Verse 53
सूत उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते । कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲਯ ਸਦਾ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 54
इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् । प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते
ਜੋ ਦਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਮੇਤ—ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ-ਸੰਪੰਨ, ਪੂਰਨ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a compact cosmo-genealogical argument: dharma and tapas generate legitimate cosmic order (Śatarūpā’s emergence; Manu’s epoch), culminating in Dhruva’s austerity and Brahmā’s grant of an imperishable “sthāna,” demonstrating tapas as a lawful means to stable attainment.
“Sthāna” (station) and “acala” (immovable) function as symbols of yogic fixation: the mind made steady through tapas becomes ‘stellar’—i.e., established beyond fluctuation. The Manvantara frame adds the rahasya that inner discipline participates in cosmic time-order rather than opposing it.
No discrete iconographic manifestation (mūrti/avatāra) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva-tattva is indirectly taught through dharma–tapas causality and the doctrine that steadfast austerity yields an enduring spiritual-cosmic status.