Dehāśucitā-vicāraḥ (Inquiry into the Impurity of the Body)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਣ-ਮੂਤਰ, ਕਫ਼, ਪੁਰੀਸ਼ ਆਦਿ ਮਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਭਾਂਡਾ ਅੰਦਰੋਂ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ’ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸਨਾਨ-ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਦੇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਾਵਨ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਮੁਖ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने । महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਵਿਆਸ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਹ ਦੀ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਣ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬੋਧ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਹਟਾ ਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 3
यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः । शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः
ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਘੜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚ ਹੈ।
Verse 4
संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा । अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः
ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਹੁਤੀ—ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 5
हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः
ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੋਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਸਬੂਤ ਚਾਹੀਦਾ?
Verse 6
हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने । स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः
ਹੇ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਦੇਹ ਵਿਚੋਂ ਕੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੈਲ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹ ਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀ ਜਾਵੇ?
Verse 7
देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति
ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕੁਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰਾ ਘਸਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬੇਦਾਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 8
स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्
ਜਿਸ ਦੇਹ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਫ਼, ਮੂਤਰ, ਮਲ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 9
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव
ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਇਕ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ।
Verse 10
सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः
ਦੇਹ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਛਿਦਰ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਹੱਥ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਲ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਿਮੜਦੀ?
Verse 11
कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्
ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਸਵਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਰੀਰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਦਬਾ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਕੀਤੀ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂੰਛ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 12
यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः । संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला
ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 13
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् । न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्
ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘਦਿਆਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੈਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ—ਜੋ ਨੱਕ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ; ਦੇਹ-ਮੋਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 14
अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् । शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते
ਅਹੋ, ਮੋਹ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਛੇਤੀ ਵੇਖ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ।
Verse 15
स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः । विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਵੈਰਾਗ-ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 16
सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् । तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਈ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸ਼ੁਚ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੈਲੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਵਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति
ਦੇਹ ਦਾ ਸ਼ੌਚ ਉਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਮੈਲਾ ਲੇਪ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति
ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਲੇਪੇ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 19
तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति
ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨਾਂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਕਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਖਾਲ ਧੋਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਾਂਦੀ ਹੈ?
Verse 20
अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्
ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੋਖ; ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਦਹਨ—ਦੇਹ ਦਾ ਨਾਸ—ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः । आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः
ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਵਰਤੇ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਨਾਨ-ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 22
प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् । प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत
ਘਿਉ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਿੰਚੀ ਹੋਈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜਦੀ ਸ਼ੁਭ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸੜ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਪਰ ਜੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਆਤਮਿਕ ਫਲ।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां संसारचिकित्सायां देहा शुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਉਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ‘ਸੰਸਾਰ-ਚਿਕਿਤਸਾ’ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ-ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲ੍ਯ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 24
भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु । अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा
ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੌਚ ਹੈ; ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਾਵ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਧੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਆ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾ ਬੈਠੇ।
Verse 25
मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु । अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्
ਵਸਤੂਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਦੀ ਹੈ।
Verse 26
पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः । परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्
ਇਸ ਭਾਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੋ; ਗਲੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਭਾਵਹੀਣ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ—ਇੰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਸੱਚਾ ਭਾਵ।
Verse 27
नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च । यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु
ਜੇ ਚਿੱਤ ਕਾਮ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੱਖ-ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
Verse 28
गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते । भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः । ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्
ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਅੰਤਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਜਲਦੀ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 30
ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः । अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्
ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਡੋਲ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ—ਅਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਗ ਰੂਪੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੀ ਲੇਪ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਕੇਵਲ ਚਮੜੀ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 32
ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् । देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਭਰਿਆ ਦੇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते । संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਾਂਗ—ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਰ—ਫੜਨਯੋਗ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् । पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਦੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 35
श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्
ਕਰੋੜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਅੱਧੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ।
Verse 36
बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः । निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਪਰ ਨਿਰਮਮਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति । संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੋ ਯਾਦ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਨੀ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਸਿਕੁੜਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते
ਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਕੇ ਮੋਹ-ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਛੂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਵਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते । सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः
ਉਸ ਮਹਾਨ ਜ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः । रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि
ਫਿਰ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ; ਪਰ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਤੀ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਜਲਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 41
रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਦੈਵ ਨੂੰ।
Verse 42
न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने । न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे
ਹੇ ਸਤਮੁਨੀ! ਕੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ; ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 43
समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि
ਸਮ ਰਾਹ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਮਝਾਉਣ ਤਾਂ ਵੀ, ਸਥਿਰ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 44
संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः । गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्
ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਖ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਰਭ-ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਪਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु । तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ; ਇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 46
ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने । न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्
ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ—ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਭਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ; ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
Verse 47
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 48
दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि
ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਲ-ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ‘ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬੱਚਾ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्
ਕਦੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਆਰਤੀ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਵੱਸ ਬਾਲ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਖਾਣ ਵਰਗੇ ਘਿਨੌਣੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 50
कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਛੇਦਣ ਦੀ ਪੀੜ, ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਾਡਨਾ ਅਤੇ ਅੱਖਰ‑ਅਧਿਐਨ ਆਦਿ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Verse 51
बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः । न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्
ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲੰਘ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੋਹੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
Verse 52
प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् । तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਦਾ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਰੋਗ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਮਨ ਤੜਫਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਚੈਨੀ—ਫਿਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?
Verse 53
ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च । नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्
ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਮਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤਿਆਗ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੀੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਅੱਖ।
Verse 54
न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः । दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੀ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਤੜਫੇ ਤਾਂ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ?
Verse 55
स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः । ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा
ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਟਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰ-ਬਿੰਦੂ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹਨ।
Verse 56
कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च । कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः
ਕਿਰਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਰੇਦੇ ਜਾਂਦੇ ਕੋੜ੍ਹੀ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਜੋ ਸੜਨ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਯਾਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਯਾਤਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 57
यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् । तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते
ਫੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਬਦਬੂਦਾਰ ਪੀਪ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਕੋਈ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 58
विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा
ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
Verse 59
नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा । नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया
ਪੰਚਚੂੜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣੂ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।”
Verse 60
सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्
ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਗ੍ਰਸ ਲਵੇ ਤਾਂ—ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਨ ਸ਼ਿਵ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 61
वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्
ਝੁਰਰੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਗੰਜੇਪਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा । तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਜਵਾਨੀ ਰਿਦੇ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਜਵਾਨੀ ਜਦੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 63
अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः
ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਾ ਰਹਿਆ—ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮੋਹ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤਨ ਹੋਰ ਕੌਣ?
Verse 64
जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः । आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते
ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਧੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਾ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਸਨ।
Verse 65
धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः । अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
ਅਤਿ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਸਾਧਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A sustained argument for dehāśucitā: because the body arises from biological fluids and continually produces waste, it cannot be intrinsically pure; therefore, over-investment in bodily identity and merely external purification is philosophically misplaced.
They function as a hermeneutic device: even the most ritually purifying media become ‘impure’ by bodily contact, indicating that ritual śuddhi is contingent and pragmatic, while the deeper purification required is cognitive and spiritual—viveka leading to detachment and Śiva-oriented consciousness.
No specific iconographic manifestation is foregrounded in the provided verses; the chapter is primarily an ascetical-philosophical instruction that supports Śaiva soteriology by preparing the aspirant for Śiva-tattva realization through vairāgya.