Arjuna’s Mantra-Empowerment and the Pāṇḍavas’ Separation (Śiva-rūpa through Mantra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿੱਖੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਰੂਪ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਭਾਵੁਕ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸੰਯਮਿਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਕੋਲ ਕਰੁਣਾਮਯ ਵਿਆਸ ਦਾ ਆਗਮਨ ਅਗਲੀ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अर्जुनोपि तदा तत्र दीप्यमानो व्यदृश्यत । मन्त्रेण शिवरूपेण तेजश्चातुलमावहत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸਿਆ; ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਤੇਜ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ।
Verse 2
ते सर्वे चार्जुनन्दृष्ट्वा पाण्डवा निश्चयं गताः । जयोऽस्माकं धुवञ्जातन्तेजश्च विपुलं यतः
ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ—“ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁਣ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 3
इदङ्कार्य्यन्त्वया साध्यन्नान्येन च कदाचन । व्यासस्य वचनाद्भाति सफलं कुरु जीवितम्
“ਇਹ ਕੰਮ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ।”
Verse 4
इति प्रोच्यार्जुनन्ते वै विरहौत्सुक्यकातराः । अनिच्छन्तोपि तत्रैव प्रेषयामासुरादरात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਉਹ ਲੋਕ—ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
द्रौपदी दुःखसंयुक्ता नेत्राश्रूणि निरुध्य च । प्रेषयन्ती शुभं वाक्यन्तदोवाच पतिव्रता
ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਲਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 6
द्रौपद्युवाच । व्यासोपदिष्टं यद्राजंस्त्वया कार्यं प्रयत्नतः । शुभप्रदोऽस्तु ते पन्थाश्शंकरश्शंकरोस्तु वै
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਸ਼ੁਭਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋਣ।
Verse 7
ते सर्वे चावसंस्तत्र विसृज्यार्जुनमादरात् । अत्यन्तदुःखमापन्ना मिलित्वा पञ्च एव च
ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।
Verse 8
स्थितास्तत्र वदन्ति स्म श्रूयतामृषिसत्तम । दुःखेपि प्रियसंगो वै न दुःखाय प्रजायते
ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ। ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਦਾ ਸੰਗ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਉਹ ਪੀੜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”
Verse 9
वियोगे द्विगुणन्तस्य दुःखम्भवति नित्यशः । तत्र धैर्य्यधरस्यापि कथन्धैर्य्यम्भवेदिह
ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰ ਪਲ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਧੀਰਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । कुर्वतस्त्वेव तदा दुःखम्पाण्डवेषु मुनीश्वरः । कृपासिंधुश्च स व्यास ऋषिवर्य्यस्समागत
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਉੱਠਿਆ। ਤਦ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।”
Verse 11
तन्तदा पाण्डवास्ते वै नत्वा सम्पूज्य चादरात् । दत्त्वासनं हि दुःखाढ्याः करौ बद्ध्वा वचोऽब्रुवन्
ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 12
पाण्डवा ऊचुः । श्रूयतामृषभश्रेष्ठ दुःखदग्धा वयम्प्रभो । दर्शनन्तेऽद्य सम्प्राप्य ह्यानन्दं प्राप्नुमो मुने
ਪਾਂਡਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਗਧ ਸੀ; ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਾਂ।
Verse 13
कियत्कालं वसात्रैव दुःखनाशाय नः प्रभो । दर्शनात्तव विप्रर्षेस्सर्वं दुःखं विलीयते
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸੋਗੇ? ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स ऋषिश्रेष्ठो न्यवसत्तत्सुखाय वै । कथाभिर्विविधाभिश्च तद्दुःखं नोदयंस्तदा
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਠਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
वार्तायां क्रियमाणायान्तेन व्यासेन सन्मुने । सुप्रणम्य विनीतात्मा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्
ਹੇ ਸਨ ਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਆਸ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਵਿਨੀਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 16
धर्मराज उवाच । शृणु त्वं हि ऋषिश्रेष्ठ दुःखशान्तिर्मता मम । पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ कथनीयन्त्वया प्रभो
ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ। ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।
Verse 17
ईदृशं चैव दुःखं च पुरा प्राप्तश्च कश्चन । वयमेव परं दुःखं प्राप्ता वै नैव कश्चन
ਕੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ ਸੀ? ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਹੀ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 18
व्यास उवाच । राज्ञस्तु नलनाम्नो वै निषधाधिपतेः पुरा । भवद्दुःखाधिकं दुःखं जातन्तस्य महात्मनः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨਲ ਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ ਸੀ।
Verse 19
हरिश्चन्द्रस्य नृपतेर्जातं दुःखम्महत्तरम् । अकथ्यन्तद्विशेषेण परशोकावहन्तथा
ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਰਵੇ ਕਹਿਣੇ ਅਕਥ ਹਨ—ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ੋਕ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 20
दुःखम्तथैव विज्ञेयं रामस्याप्यथ पाण्डव । यच्छ्रुत्वा स्त्रीनराणां च भवेन्मोहो महत्तरः
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तस्माद्वर्णयितुन्नैव शक्यते हि मया पुनः । शरीरं दुःखराशिं च मत्वा त्याज्यन्त्वयाधुना
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੁਣ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ।
Verse 22
येनेदञ्च धृतन्तेन व्याप्तमेव न संशयः । प्रथमम्मातृगर्भे वै जन्म दुःखस्य कारणम्
ਜਿਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 23
कौमारेऽपि महादुःखं बाललीलानुसारि यत् । ततोपि यौवने कामान्भुन्जानो दुःखरूपिणः
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਲ-ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
गतागतैर्दिनानां हि कार्यभारैरनेकशः । आयुश्च क्षीयते नित्यं न जानाति ह तत्पुनः
ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਯੁ ਨਿੱਤ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 25
अन्ते च मरणं चैव महादुःखमतः परम् । नानानरकपीडाश्च भुज्यंतेज्ञैर्नरैस्सदा
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਦੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तस्मादिदमसत्यं च त्वन्तु सत्यं समाचर । येनैव तुष्यते शम्भुस्तथा कार्यं नरेण च
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
नन्दीश्वर उवाच । एवं विविधवार्ताभिः कालनिर्यापणन्तदा । चक्रुस्ते भ्रातरः सर्वे मनोरथपथैः पुनः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ।
Verse 28
अर्जुनोपि स्वयं गच्छन्दुर्गाद्रिषु दृढव्रतः । यक्षं लब्ध्वा च तेनैव दस्यून्निघ्नन्ननेकशः
ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਸੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 29
मनसा हर्षसंयुक्तो जगामाचलमुत्तमम् । तत्र गत्वा च गंगायास्समीपं सुन्दरं स्थलम्
ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 30
अशोककाननं यत्र तिष्ठति स्वर्ग उत्तमः । तत्र तस्थौ स्वयं स्नात्वा नत्वा च गुरुमुत्तमम्
ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਕਾਨਨ ਹੈ—ਜੋ ਉੱਤਮ ਸੁਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਆਪ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ।
Verse 31
यथोपदिष्टं वेषादि तथा चैवाकरोत्स्वयम् । इन्द्रियाण्यपकृष्यादौ मनसा संस्थितोऽभवत्
ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ।
Verse 32
पुनश्च पार्थिवं कृत्वा सुन्दरं समसूत्रकम् । तदग्रे प्रणिदध्यौ स तेजोराशिमनुत्तमम्
ਫਿਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 33
त्रिकालं चैव सुस्नातः पूजनं विविधं तदा । चकारोपासनन्तत्र हरस्य च पुनः पुनः
ਤਿੰਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 34
तस्यैव शिरसस्तेजो निस्सृतन्तच्चरास्तदा । दृष्ट्वा भयं समापन्नाः प्रविष्टश्च कदा ह्ययम्
ਉਸੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਚਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਦੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ?”
Verse 35
पुनस्ते च विचार्यैवं कथनीयं बिडौजसे । इत्युक्त्वा तु गतास्ते वै शक्रस्यान्तिकमञ्जसा
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ—“ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਡੌਜਸ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 36
चरा ऊचुः । देवो वाऽथ ऋषिश्चैव सूर्यो वाथ विभावसुः । तपश्चरति देवेश न जानीमो वने च तम्
ਚਰ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਕੀ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ)?”
Verse 37
तस्यैव तेजसा दग्धा आगतास्तव सन्निधौ । निवेदितञ्चरित्रं तत्क्रियतामुचितन्तु यत्
ਉਸੇ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੜ੍ਹ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਆਏ ਹਾਂ। ਆਪਣਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰੋ।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णनप्रसंगेऽर्जुनतपोवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਾਤ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ, “ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 39
स वृद्धब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्मचारी शचीपतिः । जगाम तत्र विप्रेन्द्र परीक्षार्थं हि तस्य वै
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ! ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਇਆ।
Verse 40
तमागतन्तदा दृष्ट्वाकार्षीत्पूजाश्च पाण्डवः । स्थितोग्रे च स्तुतिं कृत्वा क्वायातोसि वदाधुना
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਹੁਣ ਦੱਸੋ।”
Verse 41
इत्युक्तस्तेन देवेशो धैर्य्यार्थन्तस्य प्रीतितः । परीक्षागर्वितं वाक्यं पाण्डवन्तं ततोऽब्रवीत्
ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀਰਜ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਾਂਡੁ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 42
ब्राह्मण उवाच । नवे वयसि वै तात किन्तपस्यसि साम्प्रतम् । मुक्त्यर्थं वा जयार्थं किं सर्वथैतत्तपस्तव
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਇਹ ਤਪ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਇਹ ਤਪ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ?
Verse 43
नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सर्वं संवेदितम्पुनः । तच्छ्रुत्वा स पुनर्वाक्यमुवाच ब्राह्मणस्तदा
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 44
ब्राह्मण उवाच । युक्तं न क्रियते वीर सुखं प्राप्तुं च यत्तपः । क्षात्रधर्मेण क्रियते मुक्त्यर्थं कुरुसत्तम
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ, ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤਪ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 46
इन्द्रस्तु सुखदाता वै मुक्तिदाता भवेन्न हि । तस्मात्त्वं सर्वथा श्रेष्ठ कर्तुमर्हसि सत्तपः । नन्दीश्वर उवाच । इदन्तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधं चक्रेऽर्जुनस्तदा । प्रत्युवाच विनीतात्मा तदनादृत्य सुव्रतः
“ਇੰਦਰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ; ਹੇ ਸਤ੍ਤਪਸਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਵੇ)।” ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਨੀਤ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
अर्जुन उवाच । राज्यार्थं न च मुक्त्यर्थ किमर्थं भाषसे त्विदम् । व्यासस्य वचनेनैव क्रियते तप ईदृशम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਤਪ ਨਾ ਰਾਜ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਐਸਾ ਤਪ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 48
इतो गच्छ ब्रह्मचारिन्मा पातयितुमिच्छसि । प्रयोजनं किमत्रास्ति तव वै ब्रह्मचारिणः
ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਨ; ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਡਿਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਇੱਥੇ ਕੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ?
Verse 49
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स प्रसन्नोभूत्सुन्दरं रूपमद्भुतम् । स्वोपस्करणसंयुक्तं दर्शयामास वै निजम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਸਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 50
शक्ररूपन्तदा दृष्ट्वा लज्जितश्चार्जुनस्तदा । स इन्द्रस्तं समाश्वास्य पुनरेव वचोब्रवीत्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 51
इंद्र उवाच । वरं वृणीष्व हे तात धनंजय महामते । यदिच्छसि मनोभीष्टन्नादेयं विद्यते तव
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ, ਮਹਾਮਤੀ ਧਨੰਜਯ, ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੇਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਦੇਯ ਨਹੀਂ।
Verse 52
तच्छ्रुत्वा शक्रवचनम्प्रत्युवाचार्जुनस्तदा । विजयन्देहि मे तात शत्रुक्लिष्टस्य सर्वथा
ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪੂਜ੍ਯ ਪਿਤਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਜੈ ਦਿਓ।”
Verse 53
शक्र उवाच । बलिष्ठाश्शत्रवस्ते च दुर्योधनपुरःसराः । द्रोणो भीमश्च कर्णश्च सर्वे ते दुर्जया धुवम्
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਹੈ। ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਕਰਨ—ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਰਜੈ ਹਨ।
Verse 54
अश्वत्थामा द्रोणपुत्रो रौद्रोंशो दुर्जयोऽति सः । मया साध्या भवेयुस्ते सर्वथा स्वहितं शृणु
ਉਹ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਹੈ, ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਰੌਦ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼, ਅਤਿ ਦੁਰਜੈ। ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ; ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
Verse 55
एतद्वीर जपं कर्तुं न शक्तः कश्चनाधुना । वर्तते हि शिवोवर्यस्तस्माच्छम्भोर्जयोऽ धुना
ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੀਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਸਨਮੁਖ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਵੀ ਜੈ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 56
शंकरः सर्वलोकेशश्चराचरपतिः स्वराट् । सर्वं कर्तुं समर्थोस्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
ਸ਼ੰਕਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਚਰ-ਅਚਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਵਰਾਟ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अहं मन्ये च ब्रह्माद्या विष्णुः सर्ववरप्रदः । अन्ये जिगीषवो ये च ते सर्वे शिवपूजकाः
ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੂਜਕ ਹਨ।
Verse 58
अद्यप्रभृति तन्मन्त्रं हित्वा भक्त्या शिवं भज । पार्थिवेन विधानेन ध्यानेनैव शिवस्य च
ਅੱਜ ਤੋਂ ਉਹ (ਹੋਰ) ਮੰਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ; ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 59
उपचारैरनेकैश्च सर्वभावेन भारत । सिद्धिः स्यादचला तेद्य नात्र कार्या विचारणा
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅਨੇਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਅਡੋਲ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇਗੀ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 60
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च चरान्सर्वान्समाहूयाब्रवीदिदम् । सावधानेन वै स्थेयमेतत्संरक्षणे सदा
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ: ‘ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ।’
Verse 61
प्रबोध्य स्वचरानिन्द्रोऽर्जुनसंरक्षणादिकम् । वात्सल्यपूर्णहृदयः पुनरूचे कपिध्वजम्
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ; ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕਪਿਧਵਜ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 62
इन्द्र उवाच । राज्यं त्वया प्रमादाद्वै न कर्तव्यं कदाचन । श्रेयसे भद्र विद्येयं भवेत्तव परन्तप
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ।
Verse 63
धैर्यं धार्य साधकेन सर्वथा रक्षकः शिवः । संपत्तीश्च फलन्तुल्यं दास्यते नात्र संशयः
ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਅਤੇ ਫਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 64
नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वा वरन्तस्य भारतस्य सुरेश्वरः । स्मरञ्छिवपदाम्भोजञ्जगाम भवनं स्वकम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ (ਇੰਦਰ) ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 65
अर्जुनोपि महावीरस्सुप्रणम्य सुरेश्वरम् । तपस्तेपे संयतात्मा शिवमुद्दिश्य तद्विधम्
ਅਰਜੁਨ ਵੀ, ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
Arjuna is seen blazing with tejas produced by a mantra that manifests as Śiva-form (śivarūpeṇa), and the Pāṇḍavas treat this as a theologically grounded assurance of success—victory is read as the downstream effect of Śiva-aligned mantra power and Vyāsa-authorized duty.
Śivarūpa indicates that mantra is not merely verbal but a transformative mode that configures the practitioner’s presence into a Śiva-coded potency; tejas functions as the outward sign of inner alignment—an epistemic marker that power and protection arise when agency is yoked to Śiva through mantra.
Rather than a named iconographic form (e.g., a particular mūrti), the chapter highlights Śiva as mantra-mediated presence—Śaṅkara as the auspicious lord who grants a ‘śubha panthā’ (fortunate path) and whose ‘rūpa’ is assumed through mantra-empowerment.