Droṇācārya’s Tapas and the Manifestation of Śiva: The Birth-Grant of Aśvatthāmā (अश्वत्थामा-अवतार-प्रसङ्गः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਹੈ। ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਕਤਵਤਸਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰੋਣ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵਾਂਸ਼ਜ, ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਕਾਰਣ-ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोरश्वत्थामाह्वयं परम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ! ਹੇ ਵਿਭੋ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜੋ ‘ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ’ ਦੇ ਉੱਚੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 2
बृहस्पतेर्महाबुद्धेर्देवर्षेरंशतो मुने । भरद्वाजात्समुत्पन्नो द्रोणोऽयोनिज आत्मवान्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ—ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ, ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਅਯੋਨਿਜ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਰੋਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 3
धनुर्भृतां वरः शूरो विप्रर्षिस्सर्वशास्त्रवित् । बृहत्कीर्तिर्महातेजा यः सर्वास्त्रविदुत्तमः
ਉਹ ਧਨੁਧਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ; ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ। ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇਜ ਮਹਾਨ; ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ।
Verse 4
धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातं यं विदुर्बुधाः । वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਜਾਣਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਦਭੁਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 5
कौरवाणां स आचर्य्यं आसीत्स्वबलतो द्विज । महारथिषु विख्यातः षट्सु कौरवमध्यतः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੌਰਵ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ।
Verse 6
साहाय्यार्थं कौरवाणां स तेपे विपुलन्तपः । शिवमुद्दिश्य पुत्रार्थं द्रोणाचार्य्यो द्विजोत्तमः
ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 7
ततः प्रसन्नो भगवाच्छंकरो भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतो द्रोणस्य मुनिसत्तम
ਤਦ ਭਗਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
तन्दृष्ट्वा स द्विजो द्रोणस्तुष्टावाशु प्रणम्य तम् । महाप्रसन्नहृदयो नतकस्सुकृताञ्जलिः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਵਿਜ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
तस्य स्तुत्या च तपसा सन्तुष्टः शंकर प्रभुः । वरम्ब्रूहीति चोवाच द्रोणन्तं भक्तवत्सलः
ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ, ਭਗਤਵਤਸਲ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਬੋਲੇ— “ਵਰ ਮੰਗੋ।”
Verse 10
तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं द्रोणः प्राहाथ सन्नतः । स्वांशजन्तनयन्देहि सर्वाजेयम्महाबलम्
ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜੇਯ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”
Verse 11
तच्छ्रुत्वा द्रोणवचनं शम्भुः प्रोचे तथास्त्विति । अभूदन्तर्हितस्तात कौतुकी सुखकृन्मुने
ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਤੁਕੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
द्रोणोऽपगच्छत्स्वन्धाम महाहृष्टो गतभ्रमः । स्वपत्न्यै कथयामास तद्वृतं सकलं मुदा
ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 13
अथावसरमासाद्य रुद्रः सर्वान्तकः प्रभुः । स्वांशेन तनयो जज्ञे द्रोणस्य स महाबलः
ਫਿਰ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸਰਵਾਂਤਕ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ; ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂਬਲੀ ਸੀ।
Verse 14
अश्वत्थामेति विख्यातस्तस्य बभूव क्षितौ मुने । प्रवीरः कंजपत्राक्षश्शत्रुपक्षक्षयङ्करः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ‘ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਪਰਮ ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਾ।
Verse 15
यो भारते रणे ख्यातः पितुराज्ञामवाप्य च । सहायकृद्बभूवात कौरवाणां महाबलः
ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ।
Verse 16
यमाश्रित्य महावीरं कौरवास्सुम हाबलाः । भीष्मादयो बभूवुस्तेऽजेया अपि दिवौकसाम्
ਮਹਾਵੀਰ ਯਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੌਰਵ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸੇ ਸਹਾਰੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਜੇਯ ਹੋ ਗਏ।
Verse 17
यद्भयात्पाण्डवास्सर्वे कौरवाञ्जेतुमक्षमाः । आसन्नष्टामहावीरा अपि सर्वे च कोविदाः
ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਮਹਾਵੀਰ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਭ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 18
कृष्णोपदेशतश्शम्भोस्तपः कृत्वातिदारुणम् । प्राप्य चास्त्रं शम्भुवराज्जिग्ये तानर्जुनस्ततः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਵਰਦਾਤਾ ਸ਼ੰਭੂ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 19
अश्वत्थामा महावीरो महादेवांशजो मुने । तदापि तद्भक्तिवशः स्वप्रतापमदर्शयत्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤਦਾਪਿ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 20
विनाश्य पाण्डवसुताञ्छिक्षितानपि यत्नतः । कृष्णादिभिर्महावीरैरनिवार्य्यबलः परैः
ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਸਿਖਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਮਹਾਵੀਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਟੱਲ ਬਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 21
पुत्रशोकेन विकलमापतन्तं तमर्जुनम् । रथेनाच्युतवंतं हि दृष्ट्वा स च पराद्रवत्
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਅਰਜੁਨ, ਅਚ੍ਯੁਤ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਹੰਕਾਏ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।
Verse 22
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम तदुपर्य्यसृजत्स हि । ततः प्रादुरभूत्तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਿਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
प्राणापदमभिप्रेक्ष्य सोर्जुनः क्लेशसंयुतः । उवाच कृष्णं विक्लान्तो नष्टतेजा महाभयः
ਜਾਨ ਨੂੰ ਪਈ ਆਫ਼ਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਤੇਜ ਹਾਰਿਆ ਤੇ ਮਹਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 24
अर्जुन उवाच । किमिदं स्वित्कुतो वेति कृष्ण कृष्ण न वेद्म्यहम् । सर्वतोमुखमायाति तेजश्चेदं सुदु्स्सहम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਹ ਤੇਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।”
Verse 25
नन्दीश्वर उवाच । श्रुत्वार्जुनवचश्चेदं स कृष्णश्शैवसत्तमः । दध्यौ शिवं सदारं च प्रत्याहार्जुनमादरात्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
कृष्ण उवाच । वेत्थेदन्द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं महोल्बणम् । न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਤ੍ਰ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।
Verse 27
शिवं स्मर द्रुतं शम्भुं स्वप्रभुम्भक्तरक्षकम् । येन दत्तं हि ते स्वास्त्रं सर्वकार्य्यकरम्परम्
ਫੌਰਨ ਸ਼ਿਵ—ਸ਼ੰਭੂ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਸਵ-ਅਸਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 28
जह्यस्त्रतेज उन्नद्धन्त्वन्तच्छैवास्त्रतेजसा । इत्युक्त्वा च स्वयं कृष्णश्शिवन्दध्यौ तदर्थकः
“ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਉਗਰ ਤਾਕਤ ਛੱਡ ਦੇ; ਸ਼ਿਵਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਕੀ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
तच्छ्रुत्वा कृष्णवचनं पार्थस्स्मृत्वा शिवं हृदि । स्पृष्ट्वापस्तं । प्रणम्याशु चिक्षेपास्त्रन्ततो मुने
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਥ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघञ्चाप्रतिक्रियम् । शैवास्त्रतेजसा सद्यस्समशाम्यन्महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰਸ ਅਸਤ੍ਰ ਅਮੋਘ ਅਤੇ ਬੇ-ਉਪਾਅ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 31
मंस्था मा ह्येतदाश्चर्य्यं सर्वचित्रमये शिवे । यस्स्वशक्त्याखिलं विश्वं सृजत्यवति हन्त्यजः
ਹੇ ਬੱਚੇ, ਸਰਵ-ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਯ ਸ਼ਿਵ ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਨਾ ਸਮਝ। ਉਹ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अश्वत्थामा ततो ज्ञात्वा वृत्तमेतच्छिवांशजः । शैवन्न विव्यथे किञ्चिच्छिवेच्छातुष्टधीर्मुने
ਤਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਾਣ ਕੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਸ਼ੈਵ ਸੀ; ਸ਼ਿਵ-ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਿਹਾ।
Verse 33
अथ द्रौणिरिदं विश्वं कृत्स्नं कर्तुमपाण्डवम् । उत्तरागर्भगं बालं नाशितुम्मन आदधे
ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਠਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਵਾਂ।
Verse 34
ब्रह्मास्त्रमनिवार्य्यं तदन्यैरस्त्रैर्महाप्रभम् । उत्तरागर्भमुद्दिश्य चिक्षेप स महाप्रभुः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ; ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
ततश्च सोत्तरा जिष्णुवधूर्विकलमानसा । कृष्णन्तुष्टाव लक्ष्मीशन्दह्यमाना तदस्त्रतः
ਤਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ; ਉਹ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायामश्वत्थामशिवावतारवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਸ਼ਿਵਾਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 37
स्वरक्षार्थेन्द्रदत्तेन तदस्त्रेण सुवर्चसा । सुदर्शनेन तस्याश्च व्यधाद्रक्षां शिवाज्ञया
ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਵਰਚਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ—ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ-ਘੇਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
स्वरूपं शंकरादेशात्कृतं शैववरेण ह । कृष्णेन चरितं ज्ञात्वा विमनस्कः शनैरभूत्
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੈਵ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਉਸ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨੋਂ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 39
ततस्स कृष्णः प्रीतात्मा पाण्डवान्सकलानपि । अपातयत्तदंघ्र्योस्तु तुष्टये तस्य शैवराट्
ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੈਵਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਇਆ।
Verse 40
अथ द्रौणिः प्रसन्नात्मा पाण्डवान्कृष्णमेव च । नानावरान्ददौ प्रीत्या सोऽश्वत्थामानुगृह्य च
ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਵਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ।
Verse 41
इत्थं महेश्वरस्तात चक्रे लीलाम्पराम्प्रभुः । अवतीर्य्य क्षितौ द्रौणिरूपेण मुनिसत्तम
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਤਾਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰੌਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
Verse 42
शिवावतारोऽश्वत्थामा महाबलपराक्रमः । त्रैलोक्यमुखदोऽद्यापि वर्तते जाह्नवीतटे
ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 43
अश्वत्थामावतारस्ते वर्णितश्शंकर प्रभोः । सर्वसिद्धिकरश्चापि भक्ताभीष्टफलप्रदः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ-ਰੂਪ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 44
य इदं शृणुयाद्भक्त्या कीर्तयेद्वा समाहितः । स सिद्धिम्प्राप्नुयादिष्टामन्ते शिवपुरं व्रजेत्
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰ—ਸ਼ਿਵਧਾਮ—ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Droṇa performs austerities aimed at Śiva for progeny and strategic support; Śiva appears (theophany), invites a boon, and Droṇa requests a son who is Śiva’s own aṃśa—establishing a theology of avatāra-by-boon in which divine power is genealogically transmitted for historical function.
Tapas and stuti operate as ritual-symbolic technologies: they signify interior concentration and intentionality (uddeśa) toward Śiva, while the direct appearance of Śaṅkara encodes the Shaiva claim that the Absolute is personally accessible through disciplined practice; the ‘aṃśa-son’ motif symbolizes controlled descent of transcendence into embodied agency.
Śiva appears explicitly as Śaṅkara—bhaktavatsala and boon-giver—whose ‘aṃśa’ is requested for birth as Aśvatthāmā, highlighting Śiva’s manifestation not primarily as iconographic form but as a transferable portion of divine potency (aṃśa) instantiated through grace.