दुर्वाससः तपः-प्रभावः तथा देवाः ब्रह्म-विष्ण्वोः शरणागमनम् | Durvāsā’s Tapas and the Devas’ Appeal to Brahmā and Viṣṇu
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮ ਤਪਸਵੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਤਾਪ ਸ਼ੁੱਧ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਲਗਭਗ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਉਪਾਅ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹ ਸਿੱਖਿਆ—ਤਪ ਇੱਕ ਅਸਲੀ, ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੈਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अथान्यच्चरितं शम्भो श्शृणु प्रीत्या महामुने । यथा बभूव दुर्वासाश्शंकरो धर्महेतवे
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਕਿਵੇਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 2
ब्रह्मपुत्रो वभूवातितपस्वी ब्रह्मवित्प्रभुः । अनसूयापति र्धीमान्ब्रह्माज्ञाप्रतिपालकः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ—ਅਤਿ ਤਪਸਵੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ। ਉਹ ਅਨਸੂਯਾ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਾਲਣਹਾਰ।
Verse 3
सुनिर्देशाद्ब्रह्मणो हि सस्त्रीकः पुत्रकाम्यया । स त्र्यक्षकुलनामानं ययौ च तपसे गिरिम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਕੁਲ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 4
प्राणानायम्य विधिवन्निर्विन्ध्यातटिनीतटे । तपश्चचार सुमहदद्वन्द्वोऽब्दशतम्मुनिः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 5
य एक ईश्वरः कश्चिदविकारो महाप्रभुः । स मे पुत्रवरं दद्यादिति निश्चितमानसः
ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਉਹੀ ਇਕ ਅਵਿਕਾਰ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦੇਵੇ।”
Verse 6
बहुकालो व्यतीयाय तस्मिंस्तपति सत्तपः । आविर्बभूव तत्कात्तु शुचिर्ज्वाला महीयसी
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਤਪੁਰਖ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਉਸੇ ਤਪ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 7
तया सन्निखिला लोका दग्धप्राया मुनीश्वराः । तथा सुरर्षयः सर्वे पीडिता वासवादयः
ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਗਏ; ਮਹਾਮੁਨੀ ਵੀ ਲਗਭਗ ਭਸਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਪੀੜਤ ਤੇ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
अथ सर्वे वासवाद्या सुराश्च मुनयो मुने । ब्रह्मस्थानं ययुश्शीघ्रं तज्ज्वालातिप्रपीडिताः
ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ ਤੇਜ ਦੀ ਤੀਖੀ ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 9
नत्वा नुत्वा विधिन्देवास्तत्स्वदुःखन्न्यवेदयन् । ब्रह्मा सह सुरैस्तात विष्णुलोकं ययावरम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 10
तत्र गत्वा रमानाथं नत्वा नुत्वा विधिस्सुरैः । स्वदुःखन्तत्समाचख्यौ विष्णवेऽनन्तकं मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਮਾਨਾਥ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 11
विष्णुश्च विधिना देवै रुद्रस्थानं ययौ द्रुतम् । हरं प्रणम्य तत्रेत्य तुष्टाव परमेश्वरम्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 12
स्तुत्वा बहुतया विष्णुं स्वदुःखं च न्यवेदयत् । शर्वं ज्वालासमुद्भूतमत्रेश्च तपसः परम्
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪਰਮ ਤਪ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ-ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ।
Verse 13
अथ तत्र समेस्तास्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । मुने संमन्त्रयाञ्चक्रुरन्योन्यं जगतां हितम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
तदा ब्रह्मादयो देवास्त्रयस्ते वरदर्षभाः । जग्मुस्तदाश्रमं शीघ्रं वरन्दातुन्तदर्षये
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ—ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 15
स्वचिह्नचिह्नितांस्तान्स दृष्ट्वात्रिर्मुनिसत्तमः । प्रणनाम च तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 16
ततस्स विस्मितो विप्रस्तानुवाच कृताञ्जलिः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा ब्रह्मविष्णुहराभिधान्
ਤਦੋਂ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ; ਵਿਨੀਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹਰ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
अत्रिरुवाच । हे ब्रह्मन् हे हरे रुद्र पूज्यास्त्रिजगताम्मताः । प्रभवश्चेश्वराः सृष्टिरक्षासंहारकारकाः
ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਹੇ ਹਰੇ! ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ! ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 18
एक एव मया ध्यात ईश्वरः पुत्रहेतवे । यः कश्चिदीश्वरः ख्यातो जगतां स्वस्त्रिया सह
ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਜੋ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਚਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां दुर्वासश्चरित्रवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਰਵਾਸਾ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 20
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यूचुस्ते सुरास्त्रयः । यादृक्कृतस्ते संकल्पस्तथैवाभून्मुनीश्वर
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਸੰਕਲਪ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 21
वयं त्रयो भवेशानास्समाना वरदर्षभाः । अस्मदंशभवास्तस्माद्भविष्यन्ति सुतास्त्रयः
ਹੇ ਵਰਦ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਭਵੇਸ਼ਵਰ ਸਮਾਨ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।
Verse 22
विदिता भुवने सर्वे पित्रोः कीर्तिविवर्द्धनाः । इत्युक्तास्ते त्रयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुदा
“ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 23
वरं लब्ध्वा मुनिस्सोऽथ जगाम स्वाश्रमं मुदा । युतोऽनुसूयया प्रीतो ब्रह्मानंदप्रदो मुने
ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਅਨਸੂਯਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।
Verse 24
अथ ब्रह्मा हरिश्शम्भुरवतेरुः स्त्रियां ततः । पुत्ररूपैः प्रसन्नात्मनानालीला प्रकाशकाः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 25
विधेरंशाद्विधुर्जज्ञेऽनसूयायां मुनीश्वरात् । आविर्बभूवोदधितः शिप्तो देवेस्स एव हि
ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਚੰਦਰਦੇਵ (ਵਿਧੁ) ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਹੀ ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 26
विष्णोरंशात्स्त्रियान्तस्यामत्रेर्दत्तो व्यजायत । संन्यासपद्धतिर्येन वर्द्धिता परमा मुने
ਹੇ ਪਰਮ ਮੁਨੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਉਸ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਪਰਮ ਮਰਯਾਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ।
Verse 27
दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवांशान्मुनिसत्तमः । जज्ञे तस्यां स्त्रियामत्रेर्वरधर्मप्रवर्तकः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਜਨਮੇ। ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਉਸ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣੇ।
Verse 28
भूत्वा रुद्रश्च दुर्वासा ब्रह्मतेजोविवर्द्धनः । चक्रे धर्मपरीक्षाञ्च बहूनां स दयापरः
ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਪਰੀਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਦਾ ਦਇਆ-ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 29
सूर्यवंशे समुत्पन्नो योऽम्बरीषो नृपोऽभवत् । तत्परीक्षामकार्षीत्स तां शृणु त्वं मुनीश्वर
ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰೀਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ (ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ) ਪਰਖ ਕੀਤੀ; ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।
Verse 30
सोऽम्बरीषो नृपवरः सप्तद्वीपरसापतिः । नियमं हि चकारासावेकादश्या व्रते दृढम्
ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰೀਸ਼ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 31
एकादश्या व्रतं कृत्वा द्वादश्यां चैव पारणाम् । करिष्यामीति सुदृढसंकल्पस्तु नराधिपः
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਅਡੋਲ ਸੰਕਲਪ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਧਾਰਿਆ।
Verse 32
ज्ञात्वा तन्नियमन्तस्य दुर्वासा मुनिसत्तमः । तदन्तिकं गतश्शिष्यैर्बहुभिश्शंकरांशजः
ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।
Verse 33
पारणे द्वादशीं स्वल्पां ज्ञात्वा यावत्स भोजनम् । कर्त्तुं व्यवसितस्तावदागतं स न्यमन्त्रयत्
ਪਾਰਣ ਲਈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸੀਮਿਤ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਪਲ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
ततः स्नानार्थमगमद्दुर्वासाः शिष्यसंयुतः । विलम्बं कृतवांस्तत्र परीक्षार्थं मुनिर्बहु
ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੀ।
Verse 35
धर्मविघ्नं तदा ज्ञात्वा स नृपः शास्त्रशासनात् । जलम्प्राश्यास्थितस्तत्र तदागमनकांक्षया
ਤਦ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्वासा मुनिरागतः । कृताशनं नृपं ज्ञात्वा परीक्षार्थं धृताकृतिः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਖ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
Verse 37
चुक्रोधाति नृपे तस्मिन्परीक्षार्थं वृषस्य सः । प्रोवाच वचनन्तूग्रं स मुनिश्शंकरांशजः
ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਧਰਮ) ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 38
दुर्वासा उवाच । मां निमन्त्र्य नृपाभोज्य जलं पीतन्त्वयाधम । दर्शयामि फलं तस्य दुष्टदण्डधरो ह्यहम्
ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਅਧਮ! ਮੈਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਤੂੰ ਰਾਜੋਪਚਾਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਲ ਆਪ ਹੀ ਪੀ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
Verse 39
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो नृपं दग्धुं समुद्यतः । समुत्तस्थौ द्रुतं चक्रं तत्स्थं रक्षार्थमैश्वरम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰਬਸੱਤਾ ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਓਥੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
Verse 40
प्रजज्वालाति तं चक्रं मुनिं दग्धुं सुदर्शनम् । शिवरूपं तमज्ञात्वा शिवमायाविमोहितम्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे व्योमवाण्युवाचाशरीरिणी । अम्बरीषम्महात्मानं ब्रह्मभक्तं च वैष्णवम्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ-ਦੇਹੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲੀ— ‘ਮਹਾਤਮਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵੀ ਹੈ’— ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 42
व्योमवाण्युवाच । सुदर्शनमिदं चक्रं हरये शम्भुनार्पितम् । शांतं कुरु प्रज्वलितमद्य दुर्वाससे नृप
ਵਿਓਮਵਾਣੀ ਬੋਲੀ— ‘ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ।’
Verse 43
दुर्वासायं शिवः साक्षात्स चक्रं हरयेऽर्पितम् । एवं साधारणमुनिं न जानीहि नृपोत्तम
ਦੁਰਵਾਸਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਚੱਕਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਐਸੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਨਾ ਸਮਝੀਂ।
Verse 44
तव धर्मपरीक्षार्थमागतोऽयं मुनीश्वरः । शरणं याहि तस्याशु भविष्यत्यन्यथा लयः
ਤੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਇਹ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ ਆਇਆ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च नभोवाणी विरराम मुनीश्वर । अस्तावीत्स हरांशं तमम्बरीषोऽपि चादरात्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਸ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 46
अम्बरीष उवाच । यद्यस्ति दत्तमिष्टं च स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः । कुलं नो विप्रदैवं चेद्धरेरस्त्रं प्रशाम्यतु
ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਮੇਰੇ ਦਾਨ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੁੰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਦੇ ਦੇਵ-ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਹਰੀ ਦਾ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 47
यदि नो भगवान्प्रीतो मद्भक्तो भक्तवत्सलः । सुदर्शनमिदं चास्त्रं प्रशाम्यतु विशेषतः
ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਭਗਤਵਤਸਲ ਹਨ—ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਸਤ੍ਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 48
नन्दीश्वर उवाच । इति स्तुवति रुद्राग्रे शैवं चक्रं सुदर्शनम् । अशाम्यत्सर्वथा ज्ञात्वा तं शिवांशं सुलब्धधीः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸਮਝ ਲਿਆ।
Verse 49
अथाम्बरीषस्स नृपः प्रणनाम च तं मुनिम् । शिवावतारं संज्ञाय स्वपरीक्षार्थमागतम्
ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਖ ਲਈ ਆਇਆ ਸ਼ਿਵ-ਅਵਤਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 50
सुप्रसन्नो बभूवाथ स मुनिः शंकरांशजः । भुक्त्वा तस्मै वरं दत्त्वा स्वाभीष्टं स्वालयं ययौ
ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 51
अम्बरीषपरीक्षायां दुर्वासश्चरितम्मुने । प्रोक्तामन्यच्चरित्रन्त्वं शृणु तस्य मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਪਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ ਜੋ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 52
पुनर्दाशरथेश्चक्रे परीक्षां नियमेन वै । मुनिरूपेण कालेन यः कृतो नियमो मुने
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸੁਆਮੀ (ਰਾਮ) ਦੀ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਾਲ ਨੇ ਮੁਨੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜੋ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 53
तदैव मुनिना तेन सौमित्रिः प्रेषितो हठात् । तन्तत्याज द्रुतं रामो बन्धुं पणवशान्मुने
ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਹਠਾਤ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਮੁਨੇ, ਦੈਵ-ਬਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਬੰਧੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ॥
Verse 54
सा कथा विहिता लोके मुनिभिर्बहुधोदिता । नातो मे विस्तरात्प्रोक्ता ज्ञाता यत्सर्वधा बुधैः
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 55
नियमं सुदृढं दृष्ट्वा सुप्रसन्नोऽभवन्मुनिः । दुर्वासास्सुप्रसन्नात्मा वरन्तस्मै प्रदत्तवान्
ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮਨੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ।
Verse 56
श्रीकृष्णनियमस्यापि परीक्षां स चकार ह । तां शृणु त्वं मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां च ताम्
ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 57
ब्रह्मप्रार्थनया विष्णुर्वसुदेवसुतोऽभवत् । धराभारावतारार्थं साधूनां रक्षणाय च
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ।
Verse 58
हत्वा दुष्टान्महापापान् ब्रह्मद्रोहकरान्मलान् । ररक्ष निखिलान्साधून्ब्राह्मणान्कृष्णनामभाक्
ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਮਲੀਨ ਦੁਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ।
Verse 59
ब्रह्मभक्तिं चकाराति स कृष्णो वसुदेवजः । नित्यं हि भोजयामास सुरसान्ब्राह्मणान्बहून्
ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 60
ब्रह्मभक्तो विशेषेण कृष्णश्चेति प्रथामगात । संद्रष्टुकामस्स मुनिः कृष्णान्तिकमगान्मुने
ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਨੀ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
Verse 61
रुक्मणीसहितं कृष्णं सन्नं कृत्वा रथे स्वयम् । संयोज्य संस्थितो वाहं सुप्रसन्न उवाह तम्
ਰੁਕਮਣੀ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਲਗਾਮ ਫੜੀ; ਯਥਾਵਿਧੀ ਜੋਤ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਚਲਿਆ।
Verse 62
मुनी रथात्समुत्तीर्य दृष्ट्वा तां दृढताम्पराम् । तस्मै भूत्वा सुप्रसन्नो वज्राङ्गत्ववरन्ददौ
ਉਹ ਪਰਮ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਦੇਹ ਦਾ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 63
द्युनद्यामेकदा स्नानं कुर्वन्नग्नो बभूव ह । लज्जितोभून्मुनिश्रेष्ठो दुर्वासाः कौतुकी मुने
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਚਾਨਕ ਨਗਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਮੁਨੇ—ਉਹ ਕੌਤੁਕੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 64
तज्ज्ञात्वा द्रौपदी स्नानं कुर्वती तत्र चादरात् । तल्लज्जां छादयामास भिन्नस्वाञ्चलदानतः
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਢਿੱਲਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਆਂਚਲ ਦੇ ਕੇ (ਸੰਭਾਲ ਕੇ) ਆਪਣੀ ਲਾਜ ਢੱਕ ਲਈ।
Verse 65
तदादाय प्रवाहेनागतं स्वनिकटं मुनिः । तेनाच्छाद्य स्वगुह्यं च तस्यै तुष्टो बभूव सः
ਧਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਆਂਚਲ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਲਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 66
द्रौपद्यै च वरम्प्रादात्तदञ्चलविवर्द्धनम् । पाण्डवान्सुखिनश्चक्रे द्रौपदी तद्वरात्पुनः
ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਦੇ ਆਂਚਲ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਵਾਧਾ। ਉਸ ਵਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸੁਖੀ ਕੀਤਾ।
Verse 67
हंसडिम्भौ नृपौ कौचित्सावमानकरौ खलौ । दत्त्वा निदेशं च हरेर्नाशयामास स प्रभुः
ਹੰਸ ਅਤੇ ਡਿੰਭ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸਨ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
Verse 68
ब्रह्मतेजोविशेषेण स्थापयामास भूतले । संन्यासपद्धतिञ्चैव यथाशास्त्र विधिक्रमम्
ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਪੱਧਤੀ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ।
Verse 69
बहूनुद्धारयामास सूपदेशं विबोध्य च । ज्ञानं दत्त्वा विशेषेण बहून्मुक्तांश्चकार सः
ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਈ।
Verse 70
इत्थं चक्रे स दुर्वासा विचित्रं चरितम्बहु । धन्यं यशस्यमायुष्यं शृण्वतस्सर्वकामदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਮੰਗਲਦਾਇਨੀ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 71
य इदं शृणुयाद्भक्त्या दुर्वासश्चरितम्मुदा । श्रावयेद्वा परां यश्च स सुखीह परत्र च
ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਰਵਾਸਾ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It narrates Durvāsā’s prolonged austerities undertaken for a पुत्र-वर (boon of progeny), the emergence of a destructive tapas-born flame that afflicts all worlds, and the consequent administrative response: devas and sages report to Brahmā, who then approaches Viṣṇu for resolution.
The ‘jvālā’ (flame) signifies tapas-tejas—spiritual heat as an objective, world-acting force. Its near-cosmic conflagration encodes a doctrinal caution: ascetic potency must be ethically and theologically contained (dharma-niyama), otherwise even “pure” practice becomes destabilizing for creation.
No explicit named manifestation (svarūpa) of Śiva or Gaurī appears in the sample verses; the chapter primarily foregrounds Śiva’s governance indirectly via Nandīśvara’s authority and the broader Shaiva premise that ultimate regulation of tapas and cosmic balance culminates in Śiva-tattva.