गृहस्थ-जीवनसंस्काराः तथा पुत्रजन्म-शुभलक्षणवर्णनम् / Household Saṃskāras and the Auspicious Portents of a Son’s Birth
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤੋਨ੍ਨਯਨ ਵਰਗੇ ਗਰਭ-ਸੰਸਕਾਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਅਨੁਕੂਲ ਲਗਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਮੰਗਲਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਰਵ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਨਾਸ਼ਕ—ਜਿਵੇਂ ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਧੁਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ-ਧੂੜ ਦਾ ਘਟਣਾ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਕੂਲ ਕ੍ਰਮ ਘਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः । प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती । अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗਰਭਾਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 4
ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਰਭ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਵਿਦੁਸ਼ੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧਿਵਤ ਪੁੰਸਵਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁੰਸਤ੍ਵ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਗਰਭਸਥ ਬਾਲਕ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਾਧਾ ਤੇ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।
Verse 5
सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकरि कृपाविदा
ਫਿਰ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ‘ਸੀਮੰਤ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਗਰਭਸਥ ਬਾਲਕ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਰੁਣਾਮਯ ਤੇ ਵਿਦਵਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਈ।
Verse 6
अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः । केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च
ਹੁਣ—ਜਦੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ, ਤਾਰਾਧਿਪ ਚੰਦਰਮਾ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਭ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਲਗਨ ਮੰਗਲਮਯ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह
ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਤੋਂ ‘ਅਰਿਸ਼ਟਦੀਪਨਿਰਵਾਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ (ਅਮੰਗਲ ਸੰਕੇਤਾਂ) ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।
Verse 8
शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् । गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः
ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਭੂಃ, ਭੁਵಃ ਅਤੇ ਸ੍ਵಃ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ।
Verse 9
इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः
ਤਦ ਉਹ ਘਣੇ, ਵਰਖਾ-ਧਾਰੀ ਬੱਦਲ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 10
परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह । तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਤਮਸ ਦਾ ਘਣਾ ਹਨੇਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਵੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 11
सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै । कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਜਾਪੀ; ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਿਆਣਮਈ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ।
Verse 12
रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः । विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः
ਰੰਭਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀਆਂ, ਕਿੰਨਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਰਤ੍ਯ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 13
गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः । गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः
ਫਿਰ ਗੰਧਰਵ, ਉਰਗ (ਨਾਗ) ਅਤੇ ਯਕਸ਼—ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜਣ—ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਏ।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारोपाख्याने गृहपत्यवतारवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਿਹਪਤ੍ਯ ਅਵਤਾਰੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 15
लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
ਲੋਮਸ਼, ਰੋਮਚਰਨ, ਭਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੌਤਮ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ, ਗਾਲਵ, ਗਰਗ, ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ—(ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ/ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ)।
Verse 16
आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः । शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्
ਆਪਸਤੰਬ, ਯਾਜ্ঞਵਲਕ੍ਯ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਾਲਮੀਕੀ, ਮੁਦਗਲ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ, ਲਿਖਿਤ, ਸ਼ਿਲਾਦ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਉਞ੍ਛਭੁਕ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः
ਜਮਦਗਨੀ, ਸੰਵਰਤ, ਮਤੰਗ, ਭਰਤ, ਤੇਜਸਵੀ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਕੁਤ੍ਸ, ਸ਼ੌਨਕ, ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਸ਼ੁਕ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੇ ਇਸ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः । उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ
ਫਿਰ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਸ਼ੁਚਿ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ; ਅਤੇ ਉੱਤੰਕ, ਵਾਮਦੇਵ, ਪਵਨ, ਅਸਿਤ ਤੇ ਦੇਵਲ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ (ਉੱਥੇ) ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 19
सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः । मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा
ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਅਤੇ ਹਾਰੀਤ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ), ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਪਰਵਤ ਤੇ ਦਾਰੁਕ—ਇਹ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।
Verse 20
धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
ਧੌਮ੍ਯ, ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਵਤ੍ਸ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਕਨਿਆਵਾਂ—ਉਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ—ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗਏ।
Verse 21
ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः
ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਗਰੁੜ-ਵਾਹਨ ਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵੀ; ਅਤੇ ਨੰਦੀ-ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ (ਉੱਥੇ) ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਨ।
Verse 22
महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः
ਮਹਿੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਪਾਤਾਲ-ਵਾਸੀ ਨਾਗ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਮੋਲ ਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 23
स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ। ਉਸ ਪਰਮ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਬੇਮੌਸਮੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗੀ ਅਦਭੁਤ ਜੋਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 24
जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः । श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਜਾਤਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਬਣਿਆ।
Verse 25
इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨਾਮ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ।
Verse 26
चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च । समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः
ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 27
कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः । आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ
ਬਾਲਕ ਲਈ ਯੋਗ ਸਾਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਰੀਤ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਹਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਾਹਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ, ਅਹੋ! ਕਿੰਨੀ ਜੋਤ! ਸੱਚਮੁੱਚ, ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣ! ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਧੰਨ ਭਾਗ—ਸਵੈੰ ਹਰ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 29
अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਰਵ-ਭਗਤ ਜਨੋ! ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਸੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 30
इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः । विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ—ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪੁਲਕਿਤ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 31
अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 32
अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः
ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਚੈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਲੜੀ ਟੁੱਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 33
न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्
ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 34
निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮਣ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਤੇ ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਚੂੜਾਕਰਮ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 35
कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ
ਤਦ ਉਸ ਕਰਮਵਿਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਵੇਧ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ—ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ—ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 36
उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸੁਧੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ—ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਦ-ਪਾਠ ਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਪਾਠ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ।
Verse 37
विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਮੂਹ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।
Verse 38
ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः
ਫਿਰ ਨੌਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ, ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 39
विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी । अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्
ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਭਕਤੀਭਰੇ ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਧ-ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 40
ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे । वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਲਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 42
वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्
“ਹੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਨੇੜੇ ਆ, ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗਾ—ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਿਖਾ।”
Verse 43
ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः । विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः
ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਜੀਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 44
नारद उवाच । विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् । सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 45
किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः
ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸਥਿਰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 46
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु । गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਣ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्
“ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਘਨ ਉੱਠੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Rather than a large-scale mythic battle or cosmogony, the chapter presents a theological argument through domestic narrative: properly performed prenatal saṃskāras and auspicious timing produce not only a healthy birth but also cosmically visible auspiciousness (flowers, divine drums, serenity of directions), implying that household rite participates in Śiva-governed cosmic order.
The rain of fragrant flowers and the sounding of deva-dundubhis symbolize divine ratification of dharmic-ritual correctness; the clearing of waters and the reduction of darkness/dust encode the restoration of sattva and the pacification of disorder. The ‘ariṣṭa-dīpa-nirvāṇa’ motif frames the newborn as an apotropaic pivot—an embodied sign that inauspicious forces are extinguished when life is generated under aligned rite and time.
No single iconographic form (mūrti) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sample verses; instead, Śiva’s function appears implicitly as Rudraic auspiciousness and protection (ariṣṭa-vināśa). The chapter highlights Śiva as the unseen regulator of auspicious order rather than as a named avatāra or localized manifestation.