Ghuśmā–Sudehā: Jealousy, Household Honor, and the Ethics of Śaiva Merit (गुश्मा–सुदेहा प्रसङ्गः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਜੇਠੀ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਹਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਘੁਸ਼ਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਈਰਖਾ-ਭਰੀ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਦੇਹਾ ਤੀਖੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਘੁਸ਼ਮਾ ਦਾ ਮਾਣ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਦੇਹਾ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਯਮ-ਭੰਗ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੁਸ਼ਮਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਜੇਠੀ ਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਇਹ ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨੈ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਘਰ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਈਰਖਾ ਵਰਗੀ ਮਲਿਨਤਾ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ-ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुत्रं दृष्ट्वा कनिष्ठाया ज्येष्ठा दुःखमुपागता । विरोधं सा चकाराशु न सहंती च तत्सुखम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਕਨਿੱਠੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੇਠੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਰੋਧ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
सर्वे पुत्रप्रसूतिं तां प्रशशंसुर्निरन्तरम् । तया तत्सह्यते न स्म शिशो रूपादिकं तथा
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਬੱਚੇ ਦਾ ਰੂਪ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਹਿਣਯ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।
Verse 3
सुप्रियं तनयं तं च पित्रोस्सद्गुणभाजनम् । दृष्ट्वाऽभवत्तदा तस्या हृदयं तप्तमग्निवत्
ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਉਹ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਤਪ ਉਠਿਆ।
Verse 4
एतस्मिन्नंतरे विप्राः कन्यां दातुं समागताः । विवाहं तस्य तत्रैव चकार विधिवच्च सः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
सुधर्मा घुश्मया सार्द्धमानन्दं परमं गतः । सर्वे संबंधिनस्तस्यां घुश्मायां मानमादधुः
ਸੁਧਰਮਾ ਘੁਸ਼ਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੇ ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
तं दृष्ट्वा सा सुदेहा हि मनसि ज्वलिता तदा । अत्यन्तं दुःखमापन्ना हा हतास्मीति वादिनी
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਦੇਹਾ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਉਠਿਆ। ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਹਾਇ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ!”
Verse 7
सुधर्म्मा गृहमागत्य वधूं पुत्रं विवाहितम् । उत्साहं दर्शयामास प्रियाभ्यां हर्षयन्निव
ਸੁਧਰਮਾ ਘਰ ਆਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 8
अभवद्धर्षिता घुष्मा सुदेहा दुःखमागता । न सहंती सुखं तच्च दुःखं कृत्वापतद्भुवि
ਘੁਸ਼ਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਸੁਦੇਹਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 9
घुश्माऽवदद्वधूपुत्रौ त्वदीयौ न मदीयकौ । वधूः पुत्रश्च तां प्रीत्या प्रसूं श्वश्रममन्यत
ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨੂੰਹ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ।” ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਨੂੰਹ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਸ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ।
Verse 10
भर्त्ता प्रियां तां ज्येष्ठां च मेने नैव कनिष्ठिकाम् । तथापि सा तदा ज्येष्ठा स्वान्तर्मलवती ह्यभूत्
ਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਵੱਡੀ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सा सुदेहा च दुःखिनी । हृदये संचिचिन्तेति दुःखशांतिः कथं भवेत्
ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਸੁਦੇਹਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ: 'ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?'
Verse 12
सुदेहोवाच । मदीयो हृदयाग्निश्च घुश्मानेत्रजलेन वै । भविष्यति ध्रुवं शांतो नान्यथा दुःखजेन हि
ਸੁਦੇਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਯਕੀਨਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅੱਗ ਘੁਸ਼ਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ।'
Verse 13
अतोऽहं मारयाम्यद्य तत्पुत्रं प्रियवादिनम् । अग्रे भावि भवेदेवं निश्चयः परमो मम
ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
Verse 14
सूत उवाच । कदर्य्याणां विचारश्च कृत्याकृत्ये भवेन्नहि । कठोरः प्रायशो विप्राः सापत्नो भाव आत्महा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਜੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सुप्तं पुत्रं वधूयुतम् । चिच्छिदे निशि चांगेषु गृहीत्वा छुरिकां च सा
ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛੁਰੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਸੀ।
Verse 16
सर्वांगं खण्डयामास रात्रौ घुश्मासुतस्य सा । नीत्वा सरसि तत्रैवाक्षिपद्दृप्ता महाबला
ਉਸ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁਸ਼ਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
यत्र क्षिप्तानि लिंगानि घुश्मया नित्यमेव हि । तत्र क्षिप्त्वा समायाता सुष्वाप सुखमागता
ਜਿੱਥੇ ਘੁਸ਼ਮਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂ ਗਈ।
Verse 18
प्रातश्चैव समुत्थाय घुश्मा नित्यं तथाकरोत् । सुधर्मा च स्वयं श्रेष्ठो नित्यकर्म समाचरत्
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਘੁਸ਼ਮਾ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਧਰਮਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 19
एतस्मिन्नंतरे सा च ज्येष्ठा कार्यं गृहस्य वै । चकारानन्दसंयुक्ता सुशांतहृदयानला
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 20
प्रातःकाले समुत्थाय वधूश्शय्यां विलोक्य सा । रुधिरार्द्रां देहखंडैर्युक्तां दुःखमुपागता
ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨੂੰਹ ਦੀ ਸੇਜ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ।
Verse 21
श्वश्रूं निवेदयामास पुत्रस्ते च कुतो गतः । शय्या च रुधिरार्द्रा वै दृश्यंते देहखंडकाः
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: "ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ? ਬਿਸਤਰਾ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।"
Verse 22
हा हतास्मि कृतं केन दुष्टं कर्म शुचिव्रते । इत्युच्चार्य रुरोदातिविविधं तत्प्रिया च सा
"ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ! ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਾਲੀਏ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਿਸਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ?"—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਿਆ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀ।
Verse 23
ज्येष्ठा दुःखं तदापन्ना हा हतास्मि किलेति च । बहिर्दुःखं चकारासौ मनसा हर्षसंयुता
ਤਦ ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਨੇ "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ" ਕਹਿ ਕੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿਖਾਇਆ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 24
घुश्मा चापि तदा तस्या वध्वा दुखं निशम्य सा । न चचाल व्रतात्तस्मान्नित्यपार्थिवपूजनात्
ਤਦ ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉਸ ਨਿੱਤ ਪਾਰਥਿਵ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
Verse 25
मनश्चैवोत्सुकं नैव जातं तस्या मनागपि । भर्तापि च तथैवासीद्यावद्व्रतविधिर्भवेत्
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਚੰਚਲ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਤੀ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 26
मध्याह्ने पूजनांते च दृष्ट्वा शय्यां भयावहाम् । तथापि न तदा किञ्चित्कृतं दुःखं हि घुश्मया
ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਸੈਜ ਵੇਖੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੀ।
Verse 27
येनैव चार्पितश्चायं स वै रक्षां करिष्यति । भक्तप्रियस्स विख्यातः कालकालस्सतां गतिः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ‘ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ’ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 28
यदि नो रक्षिता शंभुरीश्वरः प्रभुरेकलः । मालाकार इवासौ यान्युङ्क्ते तान्वियुनक्ति च
ਜੇ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अद्य मे चिंतया किं स्यादिति तत्त्वं विचार्य सा । न चकार तदा दुःखं शिवे धैर्यं समागता
“ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?” ਇਹ ਤੱਤ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 30
पार्थिवांश्च गृहीत्वा सा पूर्ववत्स्वस्थमानसा । शंभोर्नामान्युच्चरंती जगाम सरसस्तटे
ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ (ਲਿੰਗ) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੀ ਹੋਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਈ।
Verse 31
क्षिप्त्वा च पार्थिवांस्तत्र परावर्त्तत सा यदा । तदा पुत्रस्तडागस्थो दृश्यते स्म तटे तया
ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅਰਪਣ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ—ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 32
पुत्र उवाच । मातरेहि मिलिष्यामि मृतोऽहं जीवितोऽधुना । तव पुण्यप्रभावाद्धि कृपया शंकरस्य वै
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ।
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसहितायां धुश्मेशज्योतिर्लिंगोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਧੁਸ਼ਮੇਸ਼ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 34
एतस्मिन्समये तत्र स्वाविरासीच्छिवो द्रुतम् । ज्योतिरूपो महेशश्च संतुष्टः प्रत्युवाच ह
ਉਸੇ ਪਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।
Verse 35
शिव उवाच । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि दुष्टया मारितो ह्ययम् । एनां च मारयिष्यामि त्रिशूलेन वरानने
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਵਰ ਮੰਗੋ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 36
सूत उवाच । पुरा तदा वरं वव्रे सुप्रणम्य शिवं नता । रक्षणीया त्वया नाथ सुदेहेयं स्वसा मम
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਦ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਦੇਹਾ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।”
Verse 37
शिव उवाच । अपकारः कृतस्तस्यामुपकारः कथं त्वया । क्रियते हननीया च सुदेहा दुष्टकारिणी
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਦੇਹਾ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।”
Verse 38
घुश्मोवाच । तव दर्शनमात्रेण पातकं नैव तिष्ठति । इदानीं त्वां च वै दृष्ट्वा तत्पापं भस्मतां व्रजेत्
ਘੁਸ਼ਮਾ ਬੋਲੀ—“ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”
Verse 39
अपकारेषु यश्चैव ह्युपकारं करोति च । तस्य दर्शनमात्रेण पापं दूरतरं व्रजेत्
ਜੋ ਅਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
इति श्रुतं मया देव भगवद्वाक्यमद्भुतम् । तस्माच्चैवं कृतं येन क्रियतां च सदाशिव
ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 41
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तया तत्र प्रसन्नोऽत्यभवत्पुनः । महेश्वरः कृपासिंधुः समूचे भक्तवत्सलः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਹਨ।
Verse 42
शिव उवाच । अन्यद्वरं ब्रूहि घुश्मे ददामि च हितं तव । त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नोऽस्मि निर्विकारस्वभावतः
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਘੁਸ਼ਮਾ! ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ।
Verse 43
सूत उवाच । सोवाच तद्वचश्श्रुत्वा यदि देयो वरस्त्वया । लोकानां चैव रक्षार्थमत्र स्थेयं मदाख्यया
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ।”
Verse 44
तदोवाच शिवस्तत्र सुप्रसन्नो महेश्वरः । स्थास्येऽत्र तव नाम्नाहं घुश्मेशाख्यस्सुखप्रदः
ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਖਿਆ— “ਇਸੇ ਥਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।”
Verse 45
घुश्मेशाख्यं सुप्रसिद्धं लिंगं मे जायतां शुभम् । इदं सरस्तु लिंगानामालयं जायतां सदा
ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ‘ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਸਦਾ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਲਯ ਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
Verse 46
तस्माच्छिवालयं नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वकामप्रदं ह्येतद्दर्शनात्स्यात्सदा सरः
ਇਸ ਲਈ ‘ਸ਼ਿਵਾਲਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 47
तव वंशे शतं चैकं पुरुषावधि सुव्रते । ईदृशाः पुत्रकाः श्रेष्ठा भविष्यंति न संशयः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ! ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਣਗੇ। ਐਸੇ ਉੱਤਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 48
सुस्त्रीकास्सुधनाश्चैव स्वायुष्याश्च विचक्षणाः । विद्यावंतो ह्युदाराश्च भुक्तिमुक्तिफलाप्तये
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਣੀ ਪਤਨੀ, ਧਨ-ਸੰਪਦਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਉਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
शतमेकोत्तरं चैव भविष्यंति गुणाधिकाः । ईदृशो वंशविस्तारो भविष्यति सुशोभनः
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 50
सूत उवाच । इत्युक्त्वा च शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । घुश्मेशो नाम विख्यातः सरश्चैव शिवालयम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੇ ਤਦ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ‘ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ‘ਸ਼ਿਵਾਲਯ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 51
सुधर्मा स च घुश्मा च सुदेहा च समागताः । प्रदक्षिणं शिवस्याशु शतमेकोत्तरं दधुः
ਫਿਰ ਸੁਧਰਮਾ, ਘੁਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਸੁਦੇਹਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 52
पूजां कृत्वा महेशस्य मिलित्वा च परस्परम् । हित्वा चांतर्मलं तत्र लेभिरे परमं सुखम्
ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸੌਹਾਰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਮਲ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 53
पुत्रं दृष्ट्वा सुदेहा सा जीवितं लज्जिताभवत् । तौ क्षमाप्याचरद्विप्रा निजपापापहं व्रतम्
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੁਦੇਹਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 54
घुश्मेशाख्यमिदं लिंगमित्थं जातं मुनीश्वराः । तं दृष्ट्वा पूजयित्वा हि सुखं संवर्द्धते सदा
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਖੈਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 55
इति वश्च समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया । द्वादशप्रमिता सर्वकामदा भुक्ति मुक्तिदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲਾ ਦੱਸੀ—ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 56
एतज्ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
ਜੋ ਇਸ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A household conflict narrative: the elder wife’s envy intensifies as the younger wife’s childbirth and the son’s marriage bring praise and status; the chapter uses this social event to argue that inner vices (especially jealousy) are spiritually destructive, while humility and restraint preserve dharma.
The ‘burning heart’ imagery functions as a diagnostic symbol for antaḥkaraṇa-impurity (malā): envy is portrayed as an inner fire that consumes merit. Conversely, Ghuśmā’s non-possessive speech symbolizes anāsakti—detachment within relationship—which is treated as a subtle form of sādhanā in the gṛhastha sphere.
In the provided verses, no explicit Śiva/Gaurī form-name is foregrounded; the chapter operates through ethical narration that implicitly supports Śaiva soteriology (purification leading to grace), rather than iconographic description of a particular divine manifestation.