Gaṅgā-Avataraṇa and the Naming of Gaṅgādvāra (गङ्गावतरणम्—गङ्गाद्वारप्रसिद्धिः)
ਅਧਿਆਇ 27 ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਧਾਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਥਾਂ ‘ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਗਾ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਅਸਾਧੂ ਭਾਵ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । गंगा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो । तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जात वद प्रभो
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਗੰਗਾ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਹੋ।
Verse 2
यैर्विप्रैर्गौतमायेव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः । तेषां किंच ततो जातमुच्यतां व्यास सद्गुरो
ਹੇ ਸਦਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਜੀ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 3
सूत उवाच । एवं संप्रार्थिता गंगा गौतमेन तदा स्वयम् । ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਪ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
औदुंबरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिस्सृतः । तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः
ਉਦੁੰਬਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਨਿਕਲੀ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः । समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 6
गंगाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा । सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमः
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਥਾਂ “ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੀਰਥ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 7
गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः । स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यंतर्धानं गता द्रुतम्
ਗੌਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ (ਦੇਵੀ) ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 8
मामेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् । मुहुर्मुहुः स्तुवन् गंगां सांजलिर्नतमस्तकः
ਉੱਥੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ।” ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
गौतम उवाच । इमे च श्रीमदांधाश्च साधवो वाप्यसाधवः । एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया
ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸਾਧੂ, ਇਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 10
सूत उवाच । ततो वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात् । तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गंगावचनमुत्तमम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਉੱਠੀ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
Verse 11
एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः । जाल्माः पाखंडिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा
ਇਹ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਟ, ਨਾਸ਼ੁਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਨੀਚ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
गौतम उवाच । मातश्च श्रूयतामेतन्महता गिर एव च । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद्वचः
ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਾਤਾ, ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै । तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 14
सूत उवाच । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः । पुनर्वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात्
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 15
कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः । तथापि संग्रहार्थ च प्रायश्चितं चरंतु वै
ਹੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਚਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਣ।
Verse 16
शतमेकोत्तरं चात्र कार्य्यं प्रक्रमणं गिरेः । भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः
ਇੱਥੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 17
ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् । मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ) ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 18
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाऽखिलाः । संप्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षंतव्यो नोऽपराधकः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਅਸੀਂ ਅਪਰਾਧੀ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।”
Verse 19
एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया । कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्
ਇਉਂ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦਾ ‘ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਘੁੰਮਰ-ਧਾਰਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 20
ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः । कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीत्तदुत्तमम्
ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ। ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ‘ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 21
तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते । त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੁਰਲਭ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਆਤਮ-ਬੋਧ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् । लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा
ਤਦ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
ऋषय ऊचुः । अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे । गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धश्शशापेति प्रबुध्यताम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
सूत उवाच । द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् । वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रता
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਪ-ਭੇਦ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
गौतमोपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् । तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਾਸਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 26
अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदां यया । ततो व्रीहीन्यवांश्चैव वापयामास भूरिशः
ਉਸ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਰੁਣ-ਦੱਤਾ ਜਲ ਅਖੁੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਾਨ ਅਤੇ ਜੌ ਵੀ ਬੀਜਵਾਏ।
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां त्र्यंबकेश्वरज्योतिर्लिंग माहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशोध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 28
कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः । ऊचु पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਲਈ ਜਾ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਈਰਖਾ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲੀਆਂ।
Verse 29
ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः । तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः
ਤਦ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਗਾਂ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा । तृणेन ताडयामास शनैस्तां संनिवारयन्
ਆਪਣੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਕੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤਾਡਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ।
Verse 31
तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः । मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा
ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਕੇ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ।
Verse 32
गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः । एकत्रीभूय तत्रत्यैः सकला ऋषयोऽवदन्
ਤਦ ਕਪਟੀ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਗਾਂ ਨੂੰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ!” ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 33
ततस्स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह । चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैश्शिवानुगः
ਤਦੋਂ ਗੌਤਮ ਡਰ ਗਿਆ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, “ਗੋ-ਹਤਿਆ ਹੋ ਗਈ!” ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
ततस्स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः । शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः
ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸ ਗਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
गौतम उवाच । यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः । शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखास्सदा
ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹੋ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਹੀ ਵੇਦ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 36
अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः । मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे
ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਉਕਤ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨ ਰਹੇ; ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗੇ।
Verse 37
अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः । मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे
ਅੱਜ ਤੋਂ ਉਸ ਕੁਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਟਿਕੇ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵੇਦ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੈ।
Verse 38
अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः । स्रसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपनाद्द्विजाः
ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਣ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਸ ਮੱਥੇ-ਮਿੱਟੀ ਲੇਪਣ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੋ।
Verse 39
भवंतो मा भविष्यंतु शिवैक परदैवताः । अन्यदेवसमत्वेन जानंतु शिवमद्वयम्
ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ‘ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਨਾ ਰਹੋ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦੀ ਸਮ-ਸਰੂਪਤਾ ਸਮਝੋ।
Verse 40
मा भूयाद्भवतां प्रीतिश्शिवपूजादिकर्मणि । शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा
ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਦਾ ਵਧਦੀ ਰਹੇ—ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ।
Verse 41
अद्य दत्ता मया शापा यावंतो दुःखदायकाः । तावंतस्संतु भवतां संततावपि सर्वदा
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
Verse 42
अशैवास्संतु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः । पुत्रैस्सहैव तिष्ठंतु भवंतो नरके ध्रुवम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸਭ ਅਸ਼ੈਵ ਹੋ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
Verse 43
ततो भवंतु चण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः । शठा निन्दाकरास्सर्वे तप्तमुद्रांकितास्सदा
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਬਣਨ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿਣ; ਕਪਟੀ ਹੋਣ, ਸਭ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਦਗਧ-ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰੇ ਰਹਿਣ।
Verse 44
सूत उवाच । इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमस्स्वाश्रमं ययौ । शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿ ਭਕਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 45
ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेखिला द्विजाः । कांच्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ—ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ।
Verse 46
तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः । अग्रे तद्वद्भविष्यंति कलौ बहुजनाः खलाः
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਗੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਟੇ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਣਗੇ।
Verse 47
इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः । पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਵੀ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨੋ, ਸਭ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੀ।
Verse 48
इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः । माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 49
त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिंगस्य कीर्तितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 50
अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि । ज्योतिर्लिंगस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥੇਸ਼ਵਰ—ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ—ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Gaṅgā’s responsive descent upon Gautama’s invocation, the establishment of Gaṅgādvāra as a recognized tīrtha, and the theological claim that darśana/snānā at such a locus is intrinsically pāpa-hara (sin-removing), while divine presence may withdraw in response to contentious or impure intent.
Gaṅgā’s emergence from an udumbara branch encodes the idea that sanctity can localize through a living axis (tree/branch as a conduit), while her disappearance before rival sages dramatizes a Purāṇic principle: tīrtha is not merely physical water but a moral-ritual field where intention and humility condition access to grace.
No distinct Śiva or Gaurī form is foregrounded in the sampled verses; instead, the chapter centers Gaṅgā as a sacral power whose authority is articulated through a celestial voice, functioning as a Shaiva-aligned tīrtha medium rather than an iconographic manifestation.