Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤਖੰਡ ਦੇ ਬਦਰਿਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਰਥਿਵ-ਪੂਜਾ (ਮਿੱਟੀ/ਧਰਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਪੂਜਾ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਕਤਾਧੀਨ ਸ਼ੰਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਨਿਤ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਕੇਦਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ‘ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਸਥਾਈ ਤੀਰਥ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰ—ਇਹੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਅਵਤਾਰ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਦਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 2
ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव
ਉਹ ਭਗਤ ਜਦੋਂ ਮਨੋਂ-ਜੀਅੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤਾਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਵਤਾਰ, ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।
Verse 4
एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति
ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ— “ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗੋ।”
Verse 5
इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤਦ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 6
नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्
ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।”
Verse 7
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਬਰਫ਼ਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਾਲੇ ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਵੈੰ ਸ਼ੰਕਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 8
ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 9
स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि
ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪ ਉੱਥੇ ‘ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਰਾਜੇ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 10
देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्
ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा
ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬਦਰੀ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਾਸੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਿਆ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 12
तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्
ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्
ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੱਝ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਓਥੇ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਹੀ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 14
धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः
ਉੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵੀ ਫੜੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 15
तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः
ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਭਕਤਵਤਸਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਨਯਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 16
स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्
ਉਸ ਨੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਿਤ ਸਵੈੰ ਸ਼ੰਭੂ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 17
पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः
ਤਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਮਨ-ਇੱਛਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते
ਉੱਥੇ ਕੇਦਾਰ ਨਾਮ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੱਤ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਭਾਰਤੀ (ਵਿਦਵਾਨ ਭਗਤ) ਅਤੇ ਆਮ ਪ੍ਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ‘ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 20
तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने
ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਦਰੀਵਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ—ਜੀਵਨਮੁਕਤ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः
ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा
ਕੇਦਾਰੇਸ਼ ਦੇ ਜੋ ਭਗਤ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 23
गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति
ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ-ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 24
खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇਸੇ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 25
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੰਡ ਦਾ ਉਹੀ ਸੁਆਮੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ। ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ‘ਕੇਦਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 26
एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
Nara-Nārāyaṇa perform prolonged pārthiva worship at Badaryāśrama; Śiva, pleased, offers a boon and is requested to remain for ongoing worship and lokahita. He abides in Kedāra as Kedāreśvara, accessible for darśana and pūjā.
The liṅga and ‘jyoti-rūpa’ together model transcendence-in-immanence: devotion stabilizes a luminous divine presence into a fixed sacred locus, making metaphysical Śiva-tattva ritually and geographically encounterable.
Śiva is highlighted as Kedāreśvara, described as abiding in Kedāra in a jyoti-rūpa mode and functioning as a constant bestower of devotees’ aims through darśana and arcana.