मित्रसह-राज्ञो रक्षत्व-शापकथा — The Curse that Turns King Mitrasaha into a Rakshasa (Vasiṣṭha’s Śāpa Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਕਮਠ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੈਤ ਦਾ ਦੁਸ਼ਟ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਸੋਈ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ-ਖ਼ਯਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਸਿਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਸ਼ੌਚ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣੇਗਾ। ਕਥਾ ਰਸਮ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ, ਗਲਤ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਉਣਾ ਸਿਖਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਧਾਨ ਸ਼ਾਸਨ, ਸਾਧੂ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रीमतीक्ष्वाकुवंशे हि राजा परमधार्मिकः । आसीन्मित्रसहो नाम श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਮ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ।
Verse 2
तस्य राज्ञः सुधर्मिष्ठा मदयन्ती प्रिया शुभा । दमयन्ती नलस्येव बभूव विदिता सती
ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਦਯੰਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ; ਉਹ ਨਲ ਦੀ ਦਮਯੰਤੀ ਵਾਂਗ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 3
स एकदा हि मृगयास्नेही मित्रसहो नृपः । महद्बलेन संयुक्तो जगाम गहनं वनम्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 4
विहरंस्तत्र स नृपः कमठाह्वं निशाचरम् । निजघान महादुष्टं साधुपीडाकरं खलम्
ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ‘ਕਮਠ’ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਨੂੰ—ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਖਲ ਨੂੰ—ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 5
अथ तस्यानुजः पापी जयेयं छद्मनैव तम् । मत्वा जगाम नृपतेरन्तिक च्छद्मकारकः
ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪੀ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ “ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛਲ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਾਂਗਾ”, ਭੇਸਧਾਰੀ ਕਪਟੀ ਬਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
Verse 6
तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् । चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः
ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
अथ तस्मिन्वने राजा कियत्कालं विहृत्य सः । निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीमाययौ मुदा
ਫਿਰ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ; ਸ਼ਿਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 8
पितुः क्षयाहे सम्प्राप्ते निमंत्र्य स्वगुरुं नृपः । वसिष्ठं गृहमानिन्ये भोजयामास भक्तितः
ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਖ਼ਯਾਹ (ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ) ਆਇਆ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਘਰ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 9
रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् । शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्
ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਬਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ; ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਤਦ ਕਿਹਾ।
Verse 10
गुरुरुवाच । धिक् त्वां नरामिषं राजंस्त्वयैतच्छद्मकारिणा । खलेनोपहृतं मह्यं ततो रक्षो भविष्यसि
ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮਨੁੱਖ-ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਛਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 11
रक्षःकृतं च विज्ञाय तदैवं स गुरुस्तदा । पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्
ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕਰਤੂਤ ਜਾਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ।
Verse 12
स राजानुचितं शापं विज्ञाय क्रोधमूर्छितः । जलांजलिं समादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः
ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਰਾਜੇ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 13
तदा च तत्प्रिया साध्वी मदयन्ती सुधर्मिणी । पतित्वा पादयोस्तस्य शापं तं हि न्यवारयत्
ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ—ਸਾਧਵੀ, ਸੁਧਰਮੀ ਮਦਯੰਤੀ—ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 14
ततो निवृत्तशापस्तु तस्या वचनगौरवात् । तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਪ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਜਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪੈਰ ਕਲਮਸ਼ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 15
ततःप्रभृति राजाभूत्स लोकेस्मिन्मुनीश्वराः । कल्मषांघ्रिरिति ख्यातः प्रभावात्तज्जलस्य हि
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਮਸ਼ਾਂਘ੍ਰਿ’ (ਕਲਮਸ਼-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਕੇਵਲ ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ।
Verse 16
राजा मित्रसहः शापाद्गुरो ऋषिवरस्य हि । बभूव राक्षसो घोरो हिंसको वनगोचरः
ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ—ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਿਆ; ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
स बिभ्रद्राक्षसं रूपं कालान्तकयमोपमम् । चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः
ਉਹ ਵਨਚਰ ਕਾਲਾਂਤਕ ਯਮ ਵਰਗਾ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਿਆ।
Verse 18
स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ । अपश्यदन्तकाकारो नवोढौ मुनिदम्पती
ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਨਵਵਿਆਹੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਨੀ-ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 19
राक्षसः स नराहारः किशोरं मुनिनन्दनम् । जग्धुं जग्राह शापार्त्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा
ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਇਉਂ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कुक्षौ गृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीता च तत्प्रिया । सा चक्रे प्रार्थनं तस्मै वदंती करुणं वचः
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਿਆ ਡਰ ਗਈ; ਕਰੁਣ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 21
प्रार्थ्यमानोऽपि बहुशः पुरुषादः स निर्घृणः । चखाद शिर उत्कृत्य विप्रसूनोर्दुराशयः
ਬਾਰੰਬਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਖਾ ਗਿਆ।
Verse 22
अथ साध्वी च सा दीना विलप्य भृशदुःखिता । आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे किलोल्बणाम्
ਤਦ ਉਹ ਸਾਧਵੀ, ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆਈ ਅਤੇ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
Verse 23
भर्तारमनुगच्छन्ती संविशंती हुताशनम् । राजानं राक्षसाकारं सा शशाप द्विजाङ्गना
ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਵਿਜਾਂਗਨਾ ਨੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਉ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वं संगतो भवेः । तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती
“ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦੋਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੀ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 25
सोपि राजा गुरोश्शापमनुभूय कृतावधिम् । पुनः स्वरूपमास्थाय स्वगृहं मुदितो ययौ
ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 26
ज्ञात्वा विप्रसतीशापं मदयन्ती रतिप्रियम् । पतिं निवारयामास वैधव्यादतिबिभ्यती
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਤਿਪ੍ਰਿਯ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਭਾਰੀ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 27
अनपत्यो विनिर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः । विसृज्य सकलां लक्ष्मीं वनमेव जगाम ह
ਸੰਤਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੀ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 28
स्वपृष्ठतः समायान्तीं ब्रह्महत्यां सुदुःखदाम् । ददर्श विकटाकारां तर्जयन्ती मुहुर्मुहुः
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ—ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਣੀ ਪਾਪ-ਛਾਇਆ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਮਕਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 29
तस्या निर्भद्रमन्विच्छन् राजा निर्विण्णमानसः । चकार नानोपायान्स जपव्रतमखादिकान्
ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ—ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਯੱਗ ਆਦਿ।
Verse 30
नानोपायैर्यदा राज्ञस्तीर्थस्नानादिभिर्द्विजाः । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलां स ययौ तदा
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੀ ਕਲੰਕਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਦ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 31
बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चितया परयार्दितः । ददर्श मुनिमायान्तं गौतमं पार्थिवश्च सः
ਉਸ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਾਹਰੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 33
अभिसृत्य स राजेन्द्रो गौतमं विमलाशयम् । तद्दर्शनाप्तकिंचित्कः प्रणनाम मुहुर्मुहुः । अथ तत्पृष्टकुशलो दीर्घमुष्णं च निश्वसन् । तत्कृपादृष्टिसंप्राप्तसुख प्रोवाच तं नृपः
ਰਾਜੇੰਦਰ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਢਾਰਸ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਜਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਲੰਬੇ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
राजोवाच । मुने मां बाधते ह्येषा ब्रह्महत्या दुरत्यया । अलक्षिता परैस्तात तर्जयंती पदेपदे
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਦੁਰਲੰਘ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਮੈਨੂੰ ਸਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੇ ਤਾਤ, ਇਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕਾ ਕੇ ਤੜਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
यन्मया शापदग्धेन विप्रपुत्रश्च भक्षितः । तत्पापस्य न शान्तिर्हि प्रायश्चित्तसहस्रकैः
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭੱਖ ਲਿਆ; ਉਸ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 36
नानोपायाः कृता मे हि तच्छान्त्यै भ्रमता मुने । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मम पापात्मनः किमु
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਭਟਕਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਪਾਪਾਤਮਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?
Verse 37
अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्षये । यतस्त्वद्दर्शनादेव ममानन्दभरोऽभवत्
ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਭਰਪੂਰਤਾ ਉੱਭਰ ਆਈ ਹੈ।
Verse 38
अद्य मे तवपादाब्ज शरणस्य कृतैनसः । शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्
ਅੱਜ ਮੈਂ, ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।
Verse 39
सूत उवाच । इति राज्ञा समादिष्टो गौतमः करुणार्द्रधीः । समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ।
Verse 40
गौतम उवाच । साधु राजेन्द्र धन्योसि महाघेभ्यो भयन्त्यज । शिवे शास्तरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम्
ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ। ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਡਰ ਛੱਡ ਦੇ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 41
शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम् । महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं शिवालयम्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਂਭਾਗੀ! ਸੁਣੋ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ‘ਗੋਕਰਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਯ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि । महाबलाभिधानेन शिवः संनिहितः स्वयम्
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਮਹਾਬਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਸਨ੍ਹਿਧ ਹਨ।
Verse 43
सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः । चतुर्युगे चतुर्वर्णस्सर्वपापापहारकः
ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵਭੌਮ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
पश्चिमाम्बुधितीरस्थं गोकर्णं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ति शिवलिंगं तन्महापातकनाशकम्
ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तथा त्वमपि राजेन्द्र गोकर्ण गिरिशालयम् । गत्वा सम्पूज्य तल्लिंगं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाः
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਧਾਮ ਗੋਕਰਣ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 47
तत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकन्त्वमाप्नुयाः
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 48
सूत उवाच । इत्यादिष्टः स मुनिना गौतमेन महात्मना । महाहृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਗੋਕਰਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 49
तत्र तीर्थेषु सुस्नात्वा समभ्यर्च्य महाबलम् । निर्धूताशेषपापौघोऽलभच्छंभोः परम्पदम्
ਉੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਝਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਪਾ ਲਿਆ।
Verse 50
य इमां शृणुयान्नित्यं महाबलकथां प्रियाम् । त्रिसप्तकुलजैस्सार्द्धं शिवलोके व्रजत्यसौ
ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਮਹਾਬਲ-ਕਥਾ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
इति वश्च समाख्यातं माहात्म्यं परमाद्भुतम् । महाबलस्य गिरिशलिंगस्य निखिलाघहृत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਬਲ ਦੇ ਗਿਰੀਸ਼-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The central event is Vasiṣṭha’s curse: after a disguised rākṣasa causes human flesh to be served to the guru during a rite, the king Mitrasaha is held accountable and is cursed to become a rākṣasa—an argument for institutional responsibility and the inviolability of guru-centered ritual purity.
Food (āhāra) functions as a purity-symbol and a carrier of moral intention; the kitchen becomes the hidden site where dharma is protected or sabotaged. The curse operates as a ‘speech-act’ that externalizes inner disorder into ontological change, illustrating how ritual violation can precipitate a fall in being (bhāva-pariṇāma).
No explicit Śiva/Gaurī form is foregrounded in the sampled verses; the chapter instead advances Śaiva ethical theology indirectly—by showing how dharma, guru-sanctity, and purity norms (ultimately upheld by Rudra’s cosmic order) govern the fate of even exemplary kings.