प्रणवार्थपद्धतिवर्णनम् (Methodical Explanation of the Meaning of Praṇava/Om)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ ਨਾਮ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੈਦ ਸਮਾਨ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਨਿੱਤ ‘ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ’ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਕੇ ਉਪਾਧੀਆਂ (ਆਵਰਨ/ਸ਼ਰਤੀ ਸੰਯੋਗ) ਕਾਰਨ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਦ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਧੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਪਰੰਤ ਹਰ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਥਿਰ ‘ਪਦ’ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ‘ਪਦਿਨ’ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਪਾਧੀ-ਜਨਿਤ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਵਸਥਾ (23 ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, 25ਵਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵਾਰਥ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਵੈਦ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 2
नामाष्टकमिदं नित्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तपञ्चकन्तत्र शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्
ਇਹ ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਅਤੀਤ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
संज्ञा सहाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनि वर्तते
‘ਸ਼ਿਵ’ ਆਦਿ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਪੰਜ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पदमेव हितं नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां परिवृत्ति स्यान्मुच्यंते पदिनो यतः
ਕੇਵਲ ‘ਪਦ’—ਪਰਮ ਧਾਮ—ਹੀ ਨਿੱਤ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ‘ਪਦਿਨ’ ਅਰਥਾਤ ਰਾਹ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਜੀਵ ਅਨਿੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਿਵਰਤੀ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੰਧਦੇ ਤੇ ਛੁਟਦੇ ਹਨ।
Verse 5
परिवृत्त्यन्तरे त्वेवं भूयस्तस्याप्युपाधिना । आत्मान्तराभिधानं स्यात्पादाद्यं नामपंचकम्
ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਹੋਰ ਇਕ ਪਰਿਵਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਉਪਾਧੀ ਕਰਕੇ ‘ਵੱਖਰਾ ਆਤਮਾ’ ਦਾ ਅਭਿਧਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਾਦ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादिभेदतः । त्रिविधोपाधिरचनाच्छिव एव तु वर्तते
ਪਰ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਯੀ ਉਪਾਦਾਨ-ਕਾਰਣ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अनादिमलसंश्लेषप्रागभावात्स्वभावतः । अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते
ਅਨਾਦੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਸਰਬਥਾ ਅਭਾਵ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अथवाऽशेषकल्याणगुणैकघन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवेदिभिः
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਇਕਘਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਤਪੁਰਖ ਉਸਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 9
त्रयोविंशतितत्वेभ्यः पराप्रकृतिरुच्यते । प्रकृतेस्तु परम्प्राहुः पुरुषम्पञ्चविंशकम्
ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਪਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ‘ਪੁਰੁਸ਼’—ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ—ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 10
यद्वेदादौ स्वरम्प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्यं याथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्
ਜੋ ਤੱਤ ਵੇਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਸ੍ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Verse 11
स एव प्रकृतौ लीनो भोक्ता यः प्रकृतेर्यतः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः
ਜੋ ਭੋਗਤਾ (ਜੀਵ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲੀਨ ਜੀਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ।
Verse 12
तदधीनप्रवृत्तित्त्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च । अथवा त्रिगुणन्तत्त्वं मायेयमिदमव्ययम्
ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਇਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਹੈ।
Verse 13
मायान्तु प्रकृतिम्विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् । मायाविमोचकोऽनन्तोमहेश्वरसमन्वयात्
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣੋ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸਮਨ੍ਵਯ (ਯੋਗ) ਦੁਆਰਾ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 14
रु द्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्द्रावयति यः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम्
‘ਰੁ’ ਦੁੱਖ (ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ) ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਗਲਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 15
शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादि घटादि च । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तमाद्विष्णुरुदाहृतः
ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਦੇਹ, ਘੜਾ ਆਦਿ ਸਭ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः
ਸ਼ਿਵ ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਿਤਾਮਹ’—ਮਹਾਂ ਪਿਤਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य निवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारकः
ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਨਿਦਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੈਦ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਪਾਅ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗ ਗੁਰੂ ਉਚਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਲਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
संसारस्येश्वरो नित्यं स्थूलस्य विनिवर्तकः । संसार वैद्य इत्युक्तस्सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः
ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਬਾਹਰਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਸਾਰ-ਵੈਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
दशार्द्धज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेषु च सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः
‘ਦਸ਼ਾਰੱਧ’ ਨਾਮਕ ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ, ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
अणवो नैव जानन्ति मायार्णवमलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सिद्धसर्वार्थवेदिषु
ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਣੂ-ਜੀਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਤ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸਤ ਮੰਨ ਕੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਰਵਾਰਥਵੇਤਾ ਸਿੱਧ ਜਨ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते
ਜੋ ਵਸਤੂ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਯਥਾਵਸਥਿਤ ਹੈ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवस्स्वयम्
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਗੁਣ ਸਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸਮਨਵਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 23
इति स्तुत्वा महादेवं प्रणवात्मानमव्ययम् । दत्त्वा पराङ्मुखाद्यञ्च पश्चादीशानमस्तके
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਿਮ-ਮੁਖ ਆਦਿ ਵਿੱਚ (ਨਿਆਸ/ਅਰਪਣ) ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
पुनरर्च्य देवेशम्प्रणवेन समाहितः । हस्तेन बद्धाञ्जलिना पूजापुष्पम्प्रगृह्य च
ਫਿਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੁਆਰਾ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੜ ਅਰਚਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਅਰਪਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 25
उन्मनान्तं शिवं नीत्वा वामनासापुटाध्वना । देवोमुद्वास्य च ततो दक्षनासापुटाध्वना
ਖੱਬੇ ਨਾਸਾਪੁਟ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨਮਨਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਸੱਜੇ ਨਾਸਾਪੁਟ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰੇ।
Verse 26
शिव एवाहमस्मीति तदैक्यमनुभूय च । सर्वावरणदेवांश्च पुनरुद्वासयेद्धृदि
“ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ”—ਇਸ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਵਰਨ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विद्यापूजां गुरोःपूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । शंखार्घपात्रमंत्रांश्च हृदये विन्यसेत्क्रमात्
ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 28
निर्माल्यञ्च समर्प्याऽथ चण्डेशायेशगोचरे । पुनश्च संयतप्राण ऋष्यादिकमथोच्चरेत्
ਫਿਰ ਈਸ਼ ਦੇ ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਚੰਡੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪੂਰਵਾਂਗਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 29
कैलासप्रस्तरो नाम मण्डलम्परिभाषितम् । अर्चयेन्नित्यमेवैतत्पक्षे वा मासिमासि वा
“ਕੈਲਾਸ-ਪ੍ਰਸਤਰਾ” ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਿੱਤ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਕਰੇ।
Verse 30
षण्मासे वत्सरे वापि चातुर्मास्यादिपर्वणि । अवश्यञ्च समभ्यर्चेन्नित्यं मल्लिङ्गमास्तिकः
ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੇ, ਜਾਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬਾਂ ਵਿੱਚ—ਆਸਤਿਕ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 31
तस्मिन्क्रमे महादेवि विशेषः कोऽपि कथ्यते । उपदेशदिने लिंगम्पूजितं गुरुणा सह
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਸ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 32
गृह्णीयादर्चयिष्यामि शिवमाप्राणसंक्षयम् । एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ
ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਹੁੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—“ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 33
ततस्समर्चयेन्नित्यम्पूर्वोक्तविधिना प्रिये । अर्घं समर्पयेल्लिंगमूर्द्धन्यर्घ्योदकेन च
ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 34
प्रणवेन समभ्यर्च्य धूपदीपौ समर्पयेत् । ऐशान्यां चण्डमाराध्य निर्माल्यञ्च निवेदयेत्
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੰਡ ਦਾ ਆਰਾਧਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 35
प्रक्षाल्य ल्लिंगम्वेदीञ्च वस्त्रपूतैर्जलैस्ततः । निःक्षिप्य पुष्पं शिरसि लिंगस्य प्रणवेन तु
ਫਿਰ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਧੋਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 36
आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि । विभाव्य सर्वं मनसा स्थापयेत्परमेश्वरम्
ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ-ਆਸਨ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਤੱਤ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 37
पञ्चगव्यादिभिर्द्रव्यैर्यथाविभवसम्भृतैः । केवलैर्वा जलैश्शुद्धैस्सुरभि द्रव्यवासितैः
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ) ਕਰੇ; ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ—ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 38
पावमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । ऋग्भिश्च सामभिर्वापि ब्रह्मभिश्चैव पञ्चभिः
ਪਾਵਮਾਨ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਤ੍ਵਰਿਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
स्नापयेद्देवदेवेशं प्रणवेन शिवेन च । विशेषार्घ्योदकेनापि प्रणवेनाभिषेचयेत्
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਓ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ, ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੁੜ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ।
Verse 40
विशोध्य वाससा पुष्पं लिंगमूर्द्धनि विन्यसेत् । पीठे लिंगं समारोप्य सूर्याद्यर्चां समाचरेत्
ਸੁੱਚੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪਰਮਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 41
आधारशक्त्यनन्तौ द्वौ पीठाधस्तात्समर्चयेत् । सिंहासनन्तदूर्ध्वन्तु समभ्यर्च्य यथाक्रमम्
ਪੀਠ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 42
अथोर्ध्वच्छदनम्पीठपादे स्कन्दं समर्चयेत् । लिंगे मूर्तिं समाकल्प्य मान्त्वया सह पूजयेत्
ਫਿਰ ਉੱਪਰੀ ਛਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪੀਠ ਦੇ ਪੈਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਭਾਵ ਕੇ, ਸਹਚਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਪੂਜੇ।
Verse 43
सम्यग् भक्त्या विधानेन यतिर्मद्ध्यानतत्परः । एवम्मया ते कथितमतिगुह्यमिदम्प्रिये
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਤੀ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਏ, ਇਹ ਅਤਿ-ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 44
गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्य चित् । मम भक्ताय दातव्यं यतये वीतरागिणे
ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਐਵੇਂ ਨਾ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਭਗਤ—ਵਿਰਾਗੀ ਯਤੀ—ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 45
गुरुभक्ताय शान्ताय मदर्थे योगभागिने । ममाज्ञामतिलंघ्यैतद्यो ददाति विमूढधीः
ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਗਤ, ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਲੰਘ ਕੇ ਇਹ (ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼) ਜੋ ਮੋਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ…
Verse 46
स नारकी मम द्रोही भविष्यति न संशयः । मद्भक्तदानाद्देवेशि मत्प्रियश्च भवेद्ध्रुवम् । इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्मत्सान्निध्यमवाप्नुयात्
ਜੋ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰੋਹੀ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ‑ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
व्यास उवाच । एतच्छुत्वा महादेवी महादेवेन भाषितम् । स्तुत्वा तु विविधैः स्तोत्रैर्देवम्वेदार्थगर्वितैः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੇ ਵੇਦਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਤੋਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 48
श्रीमत्पादाब्जयोः पत्युः प्रणवं परमेश्वरी । अतिप्रहृष्टहृदया मुमोद मुनिसत्तमाः
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।
Verse 49
अतिगुह्यमिदम्विप्राः प्रणवार्थप्रकाशकम् । शिवज्ञानपरं ह्येतद्भवतामार्तिनाशनम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ‑ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
सूत उवाच । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः पराशर्य्यो महातपाः । पूजितः परया भक्त्या मुनिभिर्वेदवादिभिः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਪਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਿਆ।
Verse 51
कैलासाद्रिमनुसृत्य ययौ तस्मात्तपोवनात् । तेऽपि प्रहृष्टहृदयास्सत्रान्ते परमेश्वरम्
ਉਹ ਉਸ ਤਪੋਵਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਦਿਲ ਹੋ ਕੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਗਏ।
Verse 52
सम्पूज्य परया भक्त्या सोमं सोमार्द्धशेखरम् । यमादियोगनिरताश्शिवध्यानपराभवन्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਅਰਧਚੰਦਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਯਮ ਆਦਿ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 53
गुहाय कथितं ह्येतद्देव्या तेनापि नन्दिने । सनत्कुमारमुनये प्रोवाच भगवान् हि सः
ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗੁਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਗੁਹ ਨੇ ਅੱਗੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੰਦੀ ਨੇ ਇਹ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ।
Verse 54
तस्माल्लब्धं मद्गुरुणा व्यासेनामिततेजसा । तस्माल्लब्धमिदम्पुण्यम्मयापि मुनिपुंगवाः
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
Verse 55
मया वश्श्रावितं ह्येतद्गुह्याद्गुह्यतरम्परम् । ज्ञात्वा शिवप्रियान्भक्त्या भवतो गिरिशप्रियम्
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 56
भवद्भिरपि दातव्यमेतद्गुह्यं शिवप्रियम् । यतिभ्यश्शान्तचित्तेभ्यो भक्तेभ्यश्शिवपादयोः
ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ—ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ।
Verse 57
एतदुक्त्वा महाभागस्सूतः पौराणिकोत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन चचार पृथिवीमिमाम्
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗੀ ਸੂਤ—ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 58
एतद्रहस्यम्परमं लब्ध्वा सूतान्मुनीश्वराः । काश्यामेव समासीना मुक्ताश्शिवपदं ययुः
ਸੂਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਰਹੇ; ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਪਦ—ਪਰਮ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter advances a theological-analytic argument: Śiva’s multiple divine names (including functions associated with Viṣṇu and Brahmā) are explained as designations arising from upādhis, while Śiva as paramātman remains the primary, non-conditioned referent.
The rahasya lies in treating praṇava and naming as ontological instruments: mantra-meaning is a method (paddhati) for tracing conditioned identity back to the unconditioned ‘pada’—the stable ground—by recognizing and dissolving upādhis that generate apparent multiplicity.
The emphasis is on Śiva’s conceptual manifestations through names—Śiva (as utterly pure and auspicious), Maheśvara (as sovereign Lord), and Rudra (as transformative power)—with the chapter focusing on semantic-metaphysical identity rather than a distinct iconographic form of Śiva or a specific manifestation of Gaurī.