Śiva-Pūjākramaḥ — The Procedural Order of Shiva Worship (Pañcāvaraṇa & Upacāras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਸ਼ੈਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਭਕਤਾਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮੰਗਲ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਵਰਣ ਪੱਧਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਯਮ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ; ਗੁਰੂ-ਸਮਰਨ ਯੁਕਤ ਸੰਕਲਪ, ਦರ್ಭਾ-ਸਪਰਸ਼, ਪੈਰ ਧੋਣਾ ਤੇ ਆਚਮਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਸਨ, ਆਵਾਹਨ, ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ, ਅਕ੍ਸ਼ਤ, ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਪਣ (ਪ੍ਰਣਵ-ਪੂਰਵਕ ਨਾਮੋਚਾਰ ਨਾਲ), ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਸਮਾਪਨ ਵਾਕ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੱਕ ਉਪਚਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤਿਥ੍ਯ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सुब्रह्मण्य उवाच । द्वादशाहे समुत्थाय प्रातः स्नात्वा कृताह्निकः । शिवभक्तान्यतीन्वापि ब्राह्मणान्वा शिवप्रियान्
ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਯਤੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 2
विमन्त्र्य तान्समाहूय मध्याह्न चाप्लुताञ्छुचीन् । विधिवद्भोजयेद्भक्त्या स्वाद्वन्नैर्विविधैश्शुभैः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੱਦ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ, ਤਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 3
सन्निधौ परमेशस्य पंचावरणमार्गतः । पूजयेत्तस्य संस्थाप्य प्राणानायम्य वाग्यतः
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਆਵਰਨ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, (ਲਿੰਗ/ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ) ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 4
महासंकल्पमार्गेण संकल्प्यास्मद्गुरोरिह । पूजां करिष्य इत्युक्त्वा ततो दर्भानुस्पपृशेत्
ਮਹਾ-ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਥੇ ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ’ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਕਹੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।
Verse 5
पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य स्वयं कर्ता च वाग्यतः । स्थापयेदासने तान्वै प्राङ्मुखान्भस्मभूषितान्
ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾ ਆਪ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ।
Verse 6
सदाशिवादिक्रमतो ध्यायेदष्टौ च तत्र तान् । परया सम्भावनयेतरानपि मुने द्विजान् । परमेष्ठिगुरुं ध्यायेत्सांबबुद्ध्या स्वनामतः । गुरुश्च परमन्तस्मात्परापरगुरुं ततः
ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠ (ਗੁਰੂਆਂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੋਰ ਦਵਿਜ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਂਬ (ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ) ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਾਪਰ (ਪਰਾਤੀਤ ਤੇ ਅੰਤਰਵਿਆਪਕ) ਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 7
इदमासनमित्युक्त्वा चासनानि प्रकल्पयेत् । प्रणवादिद्वितीयांते स्वस्य नाम समुच्चरन्
“ਇਹ ਆਸਨ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂਤ ਤੱਕ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ।
Verse 8
आवाहयामि नम इत्यावाह्यार्घोदकेन तु । पाद्यमाचमनं चार्घ्यं वस्त्रगन्धाक्षतानपि
“ਆਵਾਹਯਾਮਿ, ਨਮਹ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਮੁੜ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪੇ; ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਅਖਤ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 9
दत्त्वा पुष्पैरलंकृत्य प्रणवाद्यष्टनामभिः । सचतुर्थौंनमोऽन्तैश्च सुगन्धकुसुमैस्ततः
ਫੁੱਲ ਅਰਪ ਕੇ ਅਤੇ (ਲਿੰਗ ਨੂੰ) ਸਜਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਨਾਮ ਨੂੰ ਚਤੁਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ‘ਨਮਹ’ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 10
धूपदीपौ हि दत्त्वा च सकलाराधनं कृतम् । सम्पूर्णमस्त्विति प्रोच्य नमस्कुर्यात्समुत्थितः
ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ “ਇਹ ਪੂਜਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 11
पात्राणि कदलीपत्राण्यास्तीर्याद्भिविशोध्य च । शुद्धान्नपायसापूपसूपव्यञ्जनपूर्वकम्
ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਵਾਂਗ ਵਿਛਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ, ਖੀਰ (ਪਾਇਸ), ਅਪੂਪ, ਸੂਪ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਏ।
Verse 12
दत्त्वा पदार्थान्कदलीनालिकेरगुडान्वितान् । पात्रासनानि च पृथग्दद्यात्सम्प्रोच्य च क्रमात्
ਕੇਲਾ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਗੁੜ ਸਮੇਤ ਤਿਆਰ ਪਦਾਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਆਮੰਤ੍ਰਣ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੇਵੇ।
Verse 13
परिषिच्य च सम्प्रोक्ष्य विष्णोर्हव्यमिति ब्रुवन् । रक्षस्वेति करस्पर्शं कारयित्वा समुत्थितः
ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, “ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਹਵਿ ਹੈ” ਆਖੇ। “ਰੱਖਿਆ ਕਰ” ਕਹਿ ਕੇ ਕਰ-ਸਪਰਸ਼ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 14
आपोशनं समर्प्याथ प्रार्थयेत्तानिदम्प्रति । सदाशिवादयः प्रीता वरदाश्च भवन्तु मे
ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪੋਸ਼ਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ—“ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਰਦਾਤਾ ਬਣਨ।”
Verse 15
ये देवा इति च ततो जप्त्वेदं साक्षतं त्यजेत् । नमस्कृत्य समुत्थाय सर्वत्रामृतमस्त्विति
ਫਿਰ “ਯੇ ਦੇਵਾਃ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸਾਖਤ (ਅਖਤ ਚੌਲ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਖੇ—“ਸਭ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।”
Verse 16
उक्त्वा प्रसाद्य च जपन्गणानांत्वेत्युप क्रमात् । वेदादीन् रुद्रचमकौ रुद्रसूक्तं च पंच च
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ‘ਜਪਨ ਗਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵਾ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਦ ਆਦਿ ਪਾਠ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਚਮਕ, ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।
Verse 17
ब्रह्माणि भोजनान्ते तु यावन्मन्त्रांश्च साक्षतान् । दत्त्वोत्तरापोशनं च हस्तांघ्रिमुखशोधनम्
ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਜਪ ਕਰ। ਫਿਰ ਉੱਤਰਾਪੋਸ਼ਨ (ਅੰਤਿਮ ਆਚਮਨ) ਕਰਕੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ।
Verse 18
कृत्वा चान्तान्स्वासनेषु स्थापयित्वा यथासुखम् । शुद्धोदकम्प्रदायाथ कर्प्पूरादि यथोदितम्
ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਯਥਾਸੁਖ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 19
मुखवासं दक्षिणां च पादुकासनपत्रकम् । व्यजनं फलकान्दण्डं वैणवं च प्रदाय तान्
ਮੁਖਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਦੁਕਾ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਪਾਤਰ (ਪੱਤੇ ਦੀ ਥਾਲੀ), ਅਤੇ ਪੱਖਾ, ਫਲਕ-ਨਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਬਾਂਸ ਦਾ ਉਪਕਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 20
प्रदक्षिणनमस्कारैस्संतोष्याशिषमा वहेत । पुनः प्रणम्य सम्प्रार्थ्य गुरुभक्तिमचंचलाम्
ਪਰਦੱਖਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਵੇ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਲਈ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 21
सदाशिवादयः प्रीता गच्छन्तु च यथासुखम् । इत्युद्वास्य द्वारदेशावधि सम्यगनुव्रजन्
ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ—“ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ।” ਫਿਰ ਵਿਧੀਵਤ ਉਦਵਾਸਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਿਆ।
Verse 22
निरुद्धस्तः परावृत्य द्वास्थैर्विप्रैश्च बन्धुभिः । दीनानाथैश्च सहितो भुक्त्वा तिष्ठेद्यथासुखम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਦਰਬਾਨਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਅਨਾਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ।
Verse 23
विकृतं न भवेत्क्वापि सत्यं सत्यं पुनः पुनः । प्रत्यब्दमेव कुर्वाणो गुर्वाराधनमुत्तमम् । इह भुक्त्वा महाभोगाञ्छिवलोकमवाप्नुयात्
ਸੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਗੜੇ ਨਾ—ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੱਚ। ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सूत उवाच । एवं कृतानुग्रहमात्मशिष्यं श्रीवामदेवं मुनिवर्य्यमुक्त्वा । प्रसन्नधीर्ज्ञानिवरो महात्मा कृत्वा परानुग्रहमाशु देवः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਮਦੇਵ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 25
यन्नैमिषारण्यमुनीश्वराणां प्रोक्तं पुरा व्यासमुनीश्वरेण । तस्मादसावादिगुरुर्भवांस्तु द्वितीय आर्य्यो भुवने प्रसिद्धः
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਦਿਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਆਰਯ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵੰਦਨੀਯ ਆਚਾਰਯ ਵਜੋਂ ਖਿਆਤ ਹੋ।
Verse 26
श्रुत्वा मुनीन्द्रो भवतो मुखाज्जात्सनत्कुमारः शिवभक्तिपूर्णः । व्यासाय वक्ता स च शैववर्य्यश्शुकाय वक्ता भविता च पूर्णः
ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀੰਦਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਸ਼ਿਵ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਲਈ ਵਕਤਾ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੈਵ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਜੀ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰਨ ਕਥਾਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 27
प्रत्येकं मुनिशार्दूलं शिष्यवर्गचतुष्टयम् । वेदाध्ययनसंवृत्तं धर्मस्थापनपूर्वकम्
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਹਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ।
Verse 28
वैशम्पायन एव स्यात्पैलो जैमिनिरेव च । सुमन्तुश्चेति चत्वारो व्यासशिष्या महौजसः
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਪੈਲ, ਜੈਮਿਨੀ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤੂ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ।
Verse 29
अगस्त्यश्च पुलस्त्यश्च पुलहः क्रतुरेव च । तव शिष्या महात्मानो वामदेव महामुने
ਅਗਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ! ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹਨ।
Verse 30
सनकश्च सनन्दश्च सनातनमुनिस्ततः । सनत्सुजात इत्येते योगिवर्याः शिवप्रियाः
ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਸਨਾਤਨ, ਸਨਤਸੁਜਾਤ—ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।
Verse 31
सनत्कुमारशिष्यास्ते सर्ववेदार्थवित्तमाः । गुरुश्च परमश्चैव परात्परगुरुस्ततः । परमेष्ठिगुरुश्चैते पूज्यास्स्युश्शुकयोगिनः
ਉਹ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ’, ‘ਪਰਮਗੁਰੂ’, ‘ਪਰਾਤਪਰਗੁਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਗੁਰੂ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯ ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ ਹਨ।
Verse 32
इदं प्रणवविज्ञानं स्थितं वर्गचतुष्टये । सर्वोत्कृष्टनिदानं च काश्यां सन्मुक्तिकारणम्
ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਚਾਰ ਵਰਣ-ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ ਸਾਧਕ ਲਈ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एतन्मण्डलमद्भुतं परशिवाधिष्ठान रूपं सदावेदान्तार्थविचारपूर्णमतिभिः पूज्यं यतीन्द्रैः परम् । वेदादिप्रविभागकल्पितमहाकाशादिनाप्यावृतन्त्वत्संतोषकरं तथास्तु जगतां श्रेयस्करं श्रीप्रदम्
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਮੰਡਲ ਪਰਮਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਰੂਪ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਰਥ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਯਤੀੰਦਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੂਜ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਿਤ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਗਤ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਪ੍ਰਦ ਹੋਵੇ।
Verse 34
इदं रहस्यम्परमं शिवोदितं वेदान्तसिद्धातविनिश्चितम्परम् । मत्तश्श्रुतं यद्भवता ततो मुने भवन्मतम्प्राज्ञतमा वदंति
ਇਹ ਪਰਮ ਭੇਦ ਸ਼ਿਵ-ਉਚਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਗਿਆਨੀ ਤੇਰੇ ਮਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
तस्मादनेनैव पथा गतश्शिवं शिवोहमस्मीति शिवो भवेद्यतिः । पितामहादिप्रविभागमुक्तये नद्यो यथासिन्धुमिमाः प्रयान्ति
ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਯਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; “ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ” ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜੀਵ ਇਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
श्रीसूत उवाच । एवम्मुनीश्वरायैतदुपदिश्य सुरेश्वरः । संस्मृत्य चरणाम्भोजे पित्रो स्सर्व्वसुरार्चिते
ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਦੇਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
कैलासशिखरम्प्राप कुमारश्शिखरावृतम् । राजितम्परमाश्चर्य्यदिव्यज्ञानप्रदो गुरुः
ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ਿਖਰ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 38
वामदेवोऽपि सच्छिष्यैस्संवृतश्शिखिवाहनम् । सम्प्रणम्य जगामाशु कैलासम्परमाद्भुतम्
ਵਾਮਦੇਵ ਵੀ ਸਤਿ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਖਿਵਾਹਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 39
गत्वा कैलासशिखरम्प्राप्येशनिकटम्मुनिः । ददर्श मोक्षदम्मायानाशञ्चरणमीशयोः
ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਚਰਨ ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਨਾਸਕ ਹਨ।
Verse 40
भक्त्या चार्पितसर्वांगो विस्मृत्य स्वकलेवरम् । पपात सन्निधौ भूयो भूयो नत्वा समु त्थितः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੰਡਵਤ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 41
ततो बहुविधैः स्तोत्रैर्वेदागमरसोत्कटैः । तुष्टाव परमेशानं सांबिकं ससुतं मुनिः
ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ—ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ—ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 42
निधाय चरणत्म्भोजन्देव देव्योस्स्वमूर्द्धनि । पूर्णानुग्रहमासाद्य तत्रैव न्यवसत्सुखम्
ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਧਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 43
भवन्तोऽपि विदित्वैवम्प्रणवार्थम्महेश्वरम् । वेदगुह्यं च सर्वस्वन्तार कम्ब्रह्म मुक्तिदम्
ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅਰਥ—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬਸਵ—ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝੋ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अत्रैव सुखमासीनाः श्रीविश्वेश्वरपादयोः । सायुज्यरूपामतुलाम्भजध्वम्मुक्तिमुत्तमाम्
ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਸਾਯੁਜ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਜਨ-ਆਸਰਾ ਕਰੋ।
Verse 45
अहं गुरुपदाम्भोजसेवायै बादराश्रमम् । गमिष्ये भवताम्भूयस्सत्सम्भाषणमस्तु मे
ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮੈਂ ਬਾਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਤਸੰਵਾਦ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ।
Frequently Asked Questions
A stepwise Shiva worship protocol: timed observance (twelfth-day rising, bath, daily rites), invitation and feeding of Shiva-bhaktas/Brāhmaṇas at midday, then pañcāvaraṇa-based pūjā with saṃkalpa, darbha-touch, purification (pādaprakṣālana, ācamana), āsana/āvāhana and successive offerings (arghya, pādya, ācamana, vastra, gandha, akṣata, puṣpa), followed by dhūpa-dīpa and a formal completion statement with namaskāra.
They function as a ritual technology of interiorization: pañcāvaraṇa organizes sacred attention in concentric layers around Parameśvara; prāṇāyāma stabilizes the body-mind as a fit vessel for mantra and offering; vāg-yama disciplines speech so that naming and invocation remain precise, reducing ritual to a controlled semiotic act aimed at alignment with Shiva-tattva.
Parameśvara and Sadāśiva are explicitly foregrounded: Parameśvara as the immediate presence before whom worship is performed, and Sadāśiva as the apex reference in the contemplative sequence (Sadāśivādi-krama), reinforcing a theology where liturgy is anchored in the supreme form of Shiva.