गजाननपूजा तथा औपासन-होमविधिः (Worship of Gajānana and the Procedure of Aupāsana-Homa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਅਕਸ਼ਤ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਣ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼/ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਵਰਣ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ, ਅਲੰਕਾਰ-ਭੂਸ਼ਿਤ, ਪਾਸ਼-ਅੰਕੁਸ਼ਧਾਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪਾਯਸ, ਪੂਪ, ਨਾਰੀਅਲ-ਗੁੜ ਆਦਿ ਮਿੱਠੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਔਪਾਸਨਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਖ-ਤੰਤਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ। ‘ਭੂਃ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਤ੍ਰਿਰਿਚ ਨਾਲ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਰੌਦ੍ਰਸੂਕਤ-ਪ੍ਰਾਇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ/ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਲਈ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਸਮਾਪਨ—ਵੇਦਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਾਹ।
Shlokas
Verse 2
सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः । गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत । नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्रेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत्सुविधानतः
ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਖਤ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਲਿਆਵੇ। ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ‘ਗਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵਮ੍…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 3
रक्तवर्णं महाकायं सर्व्वाभरणभूषितम् । पाशांकुशाक्षाभीष्टञ्च दधानं करपंकजैः
ਉਹ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਅੱਖਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 4
एवमावाह्य सन्ध्याय शंभुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਭੂ-ਪੁੱਤਰ ਗਜਾਨਨ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਪਾਇਸ, ਪੂਏ/ਆਪੂਪ, ਨਾਰੀਅਲ, ਗੁੜ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 5
नैवेद्यमुत्तमं दद्यात्ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नम्प्रार्थयेत्ततः
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਤਾਮਬੂਲ ਆਦਿ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਦੇਵੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ।
Verse 6
अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद्गुरुम्
ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਔਪਾਸਨ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 7
भूः स्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतंद्रितः
“ਭੂಃ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ ਅਪਰਾਹਣ ਤੱਕ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 9
श्रपयित्वा चरुन्तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः । जुहुयाद्रौद्रसूक्तेन सद्योजातादि पञ्चभिः
ਚਰੂ ਪਕਾ ਕੇ, ਸਮਿਧਾ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦੇ ਯੋਗ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਰੌਦ੍ਰ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 10
ब्रह्मभिश्च महादेवं सांबं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਮਾਂ-ਸਹਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਗੌਰੀਰ੍ਮਿਮਾਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਗੌਰੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 11
ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः
ਫਿਰ ‘ਅਗ੍ਨਯੇ ਸ੍ਵਿਸ਼੍ਟਕ੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧਾਨ (ਤੰਤਰ) ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੱਖੇ।
Verse 12
स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਥਿਰ ਬੈਠ ਕੇ ਮੌਨ ਧਾਰੇ; ਕਪੜੇ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां त्रयोदशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ—ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्याज्येन चरुं ततः । अभिघार्य्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तञ्च पञ्च च
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਫਿਰ ਘੀ ਨਾਲ ਚਰੁ (ਪੱਕਾ ਹਵਿਸ਼੍ਯ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਅਭਿਘਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਰੌਦ੍ਰ-ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 15
जपेद्ब्रह्माणि सन्धार्य्य चित्तं शिवपदांबुजे । प्रजापतिमथेन्द्रञ्च विश्वेदेवास्ततः परम्
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ-ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 16
ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहांतान्प्रणवा दिकान् । संजप्य वाचयित्वाऽथ पुण्याहं च ततः परम्
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 'ਸਵਾਹਾ' 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਨਿਆਹ-ਵਾਚਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
परस्तात्तंत्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि । निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਅਗਨਯੇ ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਮੁਖ ਤੱਕ ਦੀ ਤਾਂਤਰਿਕ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ 'ਪ੍ਰਾਣਯ ਸਵਾਹਾ' ਆਦਿ ਪੰਜ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 18
साज्येन चरुणा पश्चादग्निं स्विष्टकृतं हुनेत् । पुनश्च प्रजपेत्सूक्तं रौद्रं ब्रह्माणि पञ्च च
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਚਰੂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਇਉਂ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 19
महेशादिचतुर्व्यूहमन्त्रांश्च प्रजपेत्पुनः । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु स्वशाखोक्तेन वर्त्मना
ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰੇ। ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 20
तत्तद्देवान्समुद्दिश्य सांगं कुर्य्याद्विचक्षणः । एवमग्निमुखाद्यं यत्कर्मतन्त्रम्प्रवर्त्तितम्
ਉਹ-ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸਮੂਹ ਕਰਮਤੰਤਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अतः परं प्रजुहुयाद्विरजाहोममात्मनः । षड्विंशतत्त्वरूपेस्मिन्देहे लीनस्य शुद्धये
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰਜਾ-ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦੇਹੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਵੇ।
Verse 22
तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । तत्रात्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं मन्त्रैरारुणकेतुकैः
‘ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇਹ ਤੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ’—ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਰੁਣ-ਕੇਤੁਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।
Verse 23
पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषांतं क्रमान्मुने । साज्येन चरुणा मौनी शिवपादाम्बुजं स्मरन्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਾਠ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸਾਧਕ ਮੌਨ ਰਹੇ; ਘਿਉ ਮਿਲੀ ਚਰੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 24
पृथिव्यादि च शब्दादि वागाद्यं पञ्चकं पुनः । श्रोत्राद्यञ्च शिरः पार्श्वपृष्ठोदरचतुष्टयम्
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ, ਪਾਸੇ, ਪਿੱਠ, ਪੇਟ—ਇਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ-ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
जंघां च योजयेत्पश्चात्त्वगाद्यं धातुसप्तकम् । प्राणाद्यं पञ्चकं पश्चादन्नाद्यं कोशपञ्चकम्
ਫਿਰ ਜੰਘਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਵਚਾ ਆਦਿ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਪੰਜਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਨਮਯ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕੋਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚੇ।
Verse 26
मनाश्चित्तं च बुद्धिश्चाहंकृतिः ख्यातिरेव च । संकल्पन्तु गुणाः पश्चात्प्रकृतिः पुरुषस्ततः
ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ—ਇਹ ਕਹੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਸੰਕਲਪ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਣ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
पुरुषस्य तु भोक्तृत्वं प्रतिपन्नस्य भोजने । अन्तरंगतया तत्त्वपंचकं परिकीर्तितम्
ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗ੍ਯ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭੋਕਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਤਰੰਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਤੱਤਵ-ਪੰਜਕ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पंचकमिदं मयोत्पन्नम्मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਨਿਯਤੀ, ਕਾਲ, ਰਾਗ, ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ—ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 29
मायान्तु प्रकृतिं विद्यादिति माया श्रुतीरिता । तज्जान्येतानि तत्त्वानि श्रुत्युक्तानि न संशयः
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣੋ—ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੱਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਉਕਤ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 30
कालस्वभावो नियतिरिति च श्रुतितब्रवीत् । एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकञ्चक्रमुच्यते
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—‘ਕਾਲ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ’। ਇਹੀ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ‘ਪੰਚਚੱਕਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अजानन्पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः । निपत्याधस्तात्प्रकृतेरुपरिष्टात्पुमानयम्
ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ।
Verse 32
काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्त्तते पार्श्वतोन्वहम् । विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्यामहेश्वरौ
ਕਾਕਾਖ਼ਸੀ-ਨਿਆਇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ, ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ।
Verse 33
सदाशिवश्च शक्तिश्च शिवश्चेदं तु पञ्चकम् । शिव तत्त्वमिदम्ब्रह्मन्प्रज्ञानब्रह्मवाग्यतः
ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਪੰਚਕ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਦੇ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ’ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
पृथिव्यादिशिवांतं यत्तत्त्वजातं मुनीश्वर । स्वकारणलयद्वारा शुद्धिरस्य विधीयताम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਿਹੜਾ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਹਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ—ਕਾਰਣ-ਲਯ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ—ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 35
एकादशानां मन्त्राणाम्परस्मैपद पूर्वकम् । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तमिदम्पदमथोच्चरेत्
ਗਿਆਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ (ਕਰਤ੍ਰੀਵਾਚ੍ਯ) ਰੂਪ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਿਵਜ੍ਯੋਤਿਃ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ (ਦਾਤਿਵ) ਅੰਤ ਨਾਲ ਉਚਾਰੋ।
Verse 36
न ममेति वदेत्पश्चादुद्देशत्याग ईरितः । अतः परं विविद्यैति कपोतकायेति मन्त्रयोः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨ ਮਮ’—ਅਰਥਾਤ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’—ਇਉਂ ਕਹੋ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼-ਤਿਆਗ (ਸਵਾਮਿਤ੍ਵ-ਭਾਵ ਦਾ ਤਿਆਗ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਕਪੋਤਕਾਯ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਵਰਤੋ।
Verse 37
व्यापकाय पदस्यान्ते परमात्मन इत्यपि । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तं विश्वभूतपदम्पुनः
ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਆਪਕਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੇ’ ਵੀ ਜੋੜੋ। ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਅੰਤ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਿਵਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ੇ’—ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਨੂੰ—ਉਚਾਰੋ, ਅਤੇ ਮੁੜ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਭੂਤਾਯ’—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਪਦ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 38
घसनोत्सुकशब्दञ्च चतुर्थ्यंतमथो वदेत् । परस्मैपदमुच्चार्य्य देवाय पदमुच्चरेत्
ਫਿਰ ‘ਘਸਨੋਤਸੁਕ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਚੌਥੀ (ਦਾਤਿਵ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੋ; ਪਰਸਮੈਪਦ ਰੂਪ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਦੇਵਾਯ’ ਪਦ ਬੋਲੋ।
Verse 39
उत्तिष्ठस्वेति मन्त्रस्य विश्वरूपाय शब्दतः । पुरुषाय पदम्ब्रूयादोस्वाहेत्यस्य संवदेत्
‘ਉੱਤਿਸ਼ਠਸ੍ਵ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸਥਾਨ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾਯ’ ਪਦ ਉਚਾਰੋ; ਫਿਰ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਯ’ ਪਦ ਬੋਲੋ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 40
लोकत्रयपदस्यान्ते व्यापिने परमात्मने । शिवायेदं न मम च पदम्ब्रूयादतः परम्
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ (ਕਿਸੇ ਵੀ) ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਪਰਮ ਵਾਕ ਬੋਲੋ—“ਸ਼ਿਵਾਯਿਦੰ, ਨ ਮਮ।”
Verse 41
स्व शाखोक्तप्रकारेण पुरस्तात्तन्त्रकर्म्म च । निर्वर्त्य सर्पिषा मिश्रं चरुम्प्राश्य पुरोधसे
ਆਪਣੀ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਘਿਉਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 42
प्रदद्याद्दक्षिणान्तस्मै हेमादिपरिबृंहिताम् । ब्रह्माणमुद्वास्य ततः प्रातरौपासनं हुनेत्
ਫਿਰ ਉਸ (ਪੁਰੋਹਿਤ) ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅੰਤਿਮ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਔਪਾਸਨ ਹਵਨ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।
Verse 43
सं मां सिञ्चन्तु मरुत इति मन्त्रञ्जपेन्नरः । याते अग्न इत्यनेन मन्त्रेणाग्नौ प्रताप्य च
ਮਨੁੱਖ “ਸੰ ਮਾਂ ਸਿਞ੍ਚੰਤੁ ਮਰੁਤਃ” ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ “ਯਾਤੇ ਅਗ੍ਨੇ…” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪਾਏ।
Verse 44
हस्तमग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । प्राभातिकीं ततः सन्ध्यामुपास्यादित्यमप्यथ
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 45
उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रान्प्रजपेत्प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਡੁੱਬ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਤਸੁਕ ਭਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 46
आहिताग्निस्तु यः कुर्य्यात्प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक्सर्ववेदसदक्षिणाम्
ਜੋ ਆਹਿਤਾਗ੍ਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਹਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੌਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪੇ।
Verse 47
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च
ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਦ ਜਪੇ ਅਤੇ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਚਾਰੇ।
Verse 48
प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमिति पूर्व्ववत्
‘ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਾਮਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ‘ਓਂ ਭੂಃ’ ਵੀ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਪਾਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।
Verse 49
प्रवेशयामि शब्दान्ते भुवरोमिति संवदेत् । तृतीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमित्यतः परम्
“ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਾਮਿ” ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਓਂ ਭੁਵਃ’ ਆਖੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਜਪ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ)’ ਕਹਿ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 50
प्रवेशयामि शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । त्रिपादमुच्चरेत्पूर्वं सावित्रीमित्यतः परम्
“ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਾਮਿ” ਦੇ ਅੰਤ ‘ਸੁਵਰੋਮ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਾਦ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਫਿਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 51
प्रवेशयामि शब्दान्ते भूर्भुवस्सुवरोमिति । उदीरयेत्परम्प्रीत्या निश्चलात्मा मुनीश्वर
“ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਾਮਿ” ਦੇ ਅੰਤ ‘ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸੁਵਃ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਓਂ’ ਜੋੜ ਕੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਰੱਖੇ।
Verse 52
इयम्भगवती साक्षाच्छंकरार्द्धशरीरिणी । पंचवक्त्रा दशभुजा विपञ्चनयनोज्ज्वला
ਇਹ ਭਗਵਤੀ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਧ-ਸ਼ਰੀਰিণੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ, ਦਸ-ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉੱਜਵਲ ਹੈ।
Verse 53
नवरत्नकिरीटोद्यच्चन्द्र लेखावतंसिनी । शुद्धस्फटिकसंकाशा दयायुधधरा शुभा
ਉਹ ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਲੇਖਾ ਨੂੰ ਅਵਤੰਸ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਰਬਥਾ ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਯੁਧ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 54
हारकेयूरकटककिंकिणीनूपुरादिभिः । भूषितावयवा दिव्यवसना रत्नभूषणा
ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ, ਕਟਕ, ਕਿੰਕਿਣੀ, ਨੂਪੁਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਤਨ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 55
विष्णुना विधिना देवऋषिगंधर्व्वनायकैः । मानवैश्च सदा सेव्या सर्व्वात्मव्यापिनी शिवा
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 56
सदाशिवस्य देवस्य धर्मपत्नी मनोहरा । जगदम्बा त्रिजननी त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा
ਉਹ ਦੇਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਧਰਮਪਤਨੀ ਹੈ—ਜਗਦੰਬਾ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਜਨਨੀ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਗੁਣਾਤੀਤ ਵੀ; ਅਜਾ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਹੈ।
Verse 57
इत्येवं संविचार्य्याथ गायत्रीं प्रजपेत्सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸੁਧੀ ਸਾਧਕ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਉਹ ਆਦਿ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਾ (ਅਜਨਮੀ) ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤ੍ਵ ਆਦਿ ਦੀ ਮੂਲ ਜਨਨੀ ਹੈ।
Verse 58
यो ह्यन्यथा जपेत्पापो गायत्री शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्पसंख्यया
ਜੋ ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪিণੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
सा व्याहृतिभ्यः संजाता तास्वेव विलयं गता । ताश्च प्रणवसम्भूताः प्रणवे विलयं गता
ਉਹ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 60
प्रणवस्सर्ववेदादिः प्रणवः शिववाचकः । मन्त्राधिराजराजश्च महाबीजं मनुः परः
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜ, ਪਰਮ ਮਹਾਬੀਜ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁ (ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ) ਹੈ।
Verse 61
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः
ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਚ੍ਯ (ਅਰਥ) ਅਤੇ ਵਾਚਕ (ਸ਼ਬਦ) ਦਾ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬਸੋਲੂਟ ਨਹੀਂ।
Verse 62
एनमेव महामन्त्रञ्जीवानाञ्च तनुत्यजाम् । काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः
ਇਹੀ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਿਮ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
तस्मादेकाक्षरन्देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम्
ਇਸ ਲਈ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧੂ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਏਕਾਕਸ਼ਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 64
मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम्
ਹੋਰ ਧੀਰ ਪੁਰਖ—ਬਾਹਰੋਂ ਲੋਕਿਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਰਕਤ—ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 65
एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਵਾਚਕ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ “ਅਹੰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਰੇਰਿਵੇ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਵਾਕ ਮੁੜ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 66
यश्छन्दसामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायांतं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत्
“ਯਸ਼੍ਛੰਦਸਾਮ੍ਰਿਸ਼ਭਃ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਨੁਵਾਕ ਤੋਂ “ਗੋਪਾਯ” ਤੱਕ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ “ਉਤ੍ਥਿਤੋऽਹੰ” ਕਹੇ।
Verse 67
वदेज्जयेत्त्रिधा मन्दमध्योच्छ्रायक्रमान्मुने । प्रणवम्पूर्व्वमुद्धत्य सृष्टिस्थितिलयक्रमात्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਚ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
Verse 68
तेषामथ क्रमाद्भूयाद्भूस्संन्यस्तम्भुवस्तथा । संन्यस्तं सुवरित्युक्त्वा संन्यस्तं पदमुच्चरम्
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂḥ, ਭੁਵḥ ਅਤੇ ਸੁਵḥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ “ਸੰਨ੍ਯਸਤ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿਆਸਿਤ ਪਦ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਜਪੇ।
Verse 69
सर्वमंत्राद्यः प्रदेशे मयेति च पदं वदेत् । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य समष्टिं व्याहृतीर्वदेत्
ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਤੇ “ਮਯਾ” ਪਦ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ “ਓਂ” ਬੋਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੇ।
Verse 70
समस्तमित्यतो ब्रूयान्मयेति च समब्रवीत् । सदाशिवं हृदि ध्यात्वा मंदादीति ततो मुने
ਫਿਰ “ਸਮਸਤਮ” ਕਹੇ ਅਤੇ “ਮਯਿ” ਵੀ ਉਚਾਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ “ਮੰਦਾ…” ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।
Verse 71
प्रैषमंत्रांस्तु जप्त्वैवं सावधानेन चेतसा । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेति संजपन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਮਨ ਨਾਲ ਜਪ ਕੇ, “ਮੱਤಃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਅਭਯਮ—ਸ੍ਵਾਹਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਪ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।
Verse 72
प्राच्यां दिश्यप उद्धृत्य प्रक्षिपेदजलिं ततः । शिखां यज्ञोपवीतं च यत्रोत्पाट्य च पाणिना
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ-ਭਰ ਪਾਣੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਝ ਕੇ।
Verse 73
गृहीत्वा प्रणवं भूश्च समुद्रं गच्छ सम्वदेत् । वह्निजायां समुच्चार्य्य सोदकाञ्जलिना ततः
ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ‘ਭੂਃ’ ਸਮੇਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਾਂਜਲੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰ।
Verse 74
अप्सु हूयादथ प्रेषैरभिमंत्र्य त्रिधा त्वपः । प्राश्य तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्
ਫਿਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰੱਖ ਦੇਵੇ।
Verse 75
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा गच्छेस्सप्तपदाधिकम् । किञ्चिद्दूरमथाचार्यस्तिष्ठ तिष्ठेति संवदेत्
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਚੱਲੇ। ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਆਚਾਰਯ ਕਹੇ—“ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ।”
Verse 76
लोकस्य व्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च । भगवन्स्वीकुरुष्वेति दद्यात्स्वेनैव पाणिना
ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਕੌਪੀਨ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦੇ ਕੇ ਕਹੇ—“ਭਗਵਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।”
Verse 77
दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः । आच्छाद्याचम्य च द्वेधा त शिष्यमिति संवदेत्
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਕੌਪੀਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਾਵੇ; ਤਦ ਕ੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਕਹੇ—“ਇਹ (ਹੁਣ) ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੈ।”
Verse 78
इन्द्रस्य वज्रोऽसि तत इति मन्त्रमुदाहरेत् । सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात्सखाय इति संजपन्
ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ—“ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ…”। ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ “ਸਖਾਇ” ਦਾ ਹੌਲੀ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਦੰਡ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 79
अथ गत्वा गुरोः पार्श्वं शिवपादांबुजं स्मरन् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ त्रिवारं संयतात्मवान्
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੰਯਮੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 80
पुनरुत्थाय च शनैः प्रेम्णा पश्यन्गुरुं निजम् । कृताञ्जलिपुटस्तिष्ठेद्गुरुपाद समीपतः
ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 81
कर्म्मारम्भात्पूर्वमेव गृहीत्वा गोमयं शुभम् । स्थूलामलकमात्रेण कृत्वा पिण्डान्विशोषयेत
ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਗੋਮਯ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਆਂਵਲੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਗੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾ ਲਵੇ।
Verse 82
सौरैस्तु किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्त्तौ भस्म संगृह्य गोपयेत्
ਕੇਵਲ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਮ-ਆਰੰਭ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਹੋਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖੇ।
Verse 83
ततो गुरुस्समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यमग्निरित्यादिभिः क्रमात्
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵਿਰਜਾ-ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਸੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ‘ਅਗਨੀ…’ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 84
मंत्रैरंगानि संस्पृश्य मूर्द्धादिचरणान्ततः । ईशानाद्यैः पञ्चमंत्रै शिर आरभ्य सर्वतः
ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
समुद्धृत्य विधानेन त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च मूर्ध्न आरभ्य च क्रमात्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਆਯੁਸ਼ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਜਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਲਗਾਏ।
Verse 86
ततस्सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः । हृत्पंकजे समासीनं ध्यायेच्छिवमुमासखम्
ਫਿਰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਉਮਾ-ਸਖ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 87
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य स गुरुर्वदेत् । त्रिवारं प्रणवं दक्षकर्णे ऋष्यादिसंयुतम्
ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 88
ततः कृत्वा च करुणां प्रणवस्यार्थ मादिशेत् । षड्विधार्त्थपरि ज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ—ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇ।
Verse 89
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणमेद्भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं नान्यत्कर्म्म समाचरेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 90
तदाज्ञया ततः शिष्यो वेदान्तार्थानुसारतः । शिवज्ञानपरो भूयात्सगुणागुणभेदतः
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 91
ततस्तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यंगपूर्व्वकम् । प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते कारयेद्गुरुः
ਫਿਰ ਉਹੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਏ।
Verse 92
पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत्
‘ਕੈਲਾਸ-ਪ੍ਰਸਤਰਾ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਵਿਧੀ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਓਥੇ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 93
देवन्नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिंगमैश्वरम्
ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ ਨਿੱਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਠਿਕਾ ਸਮੇਤ ਸਫਟਿਕ ਦਾ ਬਣਿਆ ਈਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ।
Verse 94
वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम्
ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਿਰ ਕਟਵਾਉਣਾ ਵੀ—ਉੱਤਮ ਹੈ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 95
एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ । कुर्य्याद्दृढमनाश्शिष्यः शिवभक्तिसमुद्वहन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ਪਥ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਅਚਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬਣਾਵੇ।
Verse 96
तत एव महादेवं नित्यमुद्युक्तमानसः । पूजयेत्परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਚੇਤ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਚਾਵਰਣ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It teaches a two-part sequence: (1) midday Gaṇeśa/Vighneśa āvāhana and pūjā with specified offerings culminating in a nirvighna-prayer; (2) a transition into aupāsana fire-rites and evening sandhyā, including pūrṇāhuti, extended gāyatrī-japa, caru preparation, Rudra/pañcabrahma-style oblations, and sviṣṭakṛt closure.
Rahasya-wise, Vighneśa functions as the ritual ‘gatekeeper’ of successful karma: invoking him ritually encodes the principle that intention (saṅkalpa), right order (krama), and removal of impediments (vighna-śānti) are prerequisites for mantra efficacy and for the safe, complete ‘closure’ of sacrificial action.
Gaṇeśa is foregrounded as Vighneśa/Gajānana—red-hued, large-bodied, ornamented, bearing pāśa and aṅkuśa—worshiped as Śaṃbhu’s son and as the deity honored even by other gods. Śiva is invoked indirectly through Shaiva-leaning mantra frameworks (Rudra/pañcabrahma patterns), and Gaurī appears as a remembered/recited presence within the homa-mantra flow.