प्रणवार्थ-शिवतत्त्व-निर्णयः (The Determination of Śiva as the Meaning of Praṇava)

Verse 1

श्रीब्रह्मण्य उवाच । साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर । त्वमतीव शिवे भक्तश्श्विज्ञानवतांवरः

ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵਾਮਦੇਵ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ। ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਗਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈਂ।

Verse 2

त्वया त्वविदितं किंचिन्ना स्ति लोकेषु कुत्रचित् । तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਭੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

Verse 3

लोकेस्मिन्पशवस्सर्व्वे नानाशास्त्रविमोहिताः । वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨਾਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थम्महेश्वरम् । सगुणन्निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकम्परम्

ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅਰਥ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਜੋ ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ।

Verse 5

दक्षिणम्बाहुमुद्धृत्य शपथम्प्रब्रवीमि ते । सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः

ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ; ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੱਚ।

Verse 6

प्रणवार्थश्शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्त्तितः । श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 7

यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं यस्य वे विद्वान्न बिभेति कुतश्च न

ਜਿਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।

Verse 8

यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते

ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋਣ ਨਾਲ—ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन । यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः

ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਭਵਨ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 10

यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः । सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम्

ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਆਪ ਹੀ ‘ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

Verse 11

यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः । सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ੰਭੂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਆਤਮਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇਜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਸੰਨਿਆਸ-ਵਿਧੀ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 13

तदीयन्त्रिविधंरूपं स्थूलं सूक्ष्मं परन्ततः । ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤੀਤ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ।

Verse 14

निष्कलस्सर्व्वदेवानामादिदेवस्सनातनः । ज्ञानक्रियास्वभावो यः पर मात्मेति गीयते

ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिस्साक्षात्सदाशिवः । पञ्चमंत्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः

ਉਸ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੂਰਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 16

शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः । पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपंचनयनः प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਠੰਢੀ-ਸੁਖਦਾਈ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਸ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਰਵੈਸ਼ਵਰ ਸਨ।

Verse 17

ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः । अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्

ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਘੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ (ਰਹੱਸ) ਭਾਗ ਵਾਮਦੇਵ—ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः । सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडंगीकृतविग्रहः

ਉਹੀ ਮੂਰਤੀ ‘ਸਦ੍ਯਪਾਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਆਦਿ ਛੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 19

शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पंकजविराजितः । स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः

ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਫੁਰਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਖਿੜ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਾਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਮਨੋਨ੍ਮਨੀ’ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 20

मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससार्गतः । समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्

ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸਾਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਮਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਦੋਵਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 21

उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् । चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਢੰਗਵਾਰ ਕ੍ਰਮ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ (ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 22

त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः । शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः

ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰੈਵਰਣਿਕਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ (ਸੇਵਾ) ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 23

त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् । श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्

ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਧਰਮ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਯੋਗ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 24

श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म्म कुर्व्व न्सिद्धिमवाप्स्यति । इत्युक्तम्परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना

ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਪਰਮੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 25

वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् । तत्सायुज्यं गतास्सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः

ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

Verse 26

ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना । पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵ ਯੱਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः । शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तपस्वी विजिताहारो यमाय योगम भ्यसेत् । यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा

ਤਪਸਵੀ ਆਹਾਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਯਮ (ਸੰਯਮ) ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਡੋਲ ਨਾ ਪਏ।

Verse 29

एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्व्वकर्म्माणि विन्यसेत् । सन्यस्य सर्व्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ—ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਪਤੀ ਦਾ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 30

सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा । सर्व्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्म नाम्

ਉਹ (ਗਿਆਨ/ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ) ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਵ-ਐਕ੍ਯ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਬਦਲਾਅ-ਰਹਿਤ—ਸੰਯਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਨਯੋਗ।

Verse 31

तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया । तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 32

सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदांतज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपगच्छेत्स यतिर्म्मतिमतां वरम्

ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯਤੀ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ—ਵਿਵੇਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 33

तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः । दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡਵਤ (ਦੀਰਘ ਦੰਡ) ਪ੍ਰਣਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 34

यो गुरु्स्स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुस्स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारन्निवेदयेत्

ਜੋ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਚਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 35

लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती । शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः

ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।

Verse 36

प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः । गुरुमाहूय विधिना नांदीश्राद्धं समारभेत्

ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੱਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਂਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।

Verse 37

विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावंतः प्रकीर्त्तिताः । देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णु महेशाः कथितास्त्रयः

ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ‘ਸਤ੍ਯਵਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ)—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 38

ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः । देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्त्तिताः

ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਵਗਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ/ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः । भूतश्राद्धे पंच महाभूतानि च ततः परम्

ਮਾਨੁਖ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨਕ ਆਦਿ ਚਾਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः । पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः

ਅੱਖ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਚੌਗੁਣਾ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣੋ। ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ‘ਪਿਤਾ’ ਤਿੰਨ ਹਨ—ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ।

Verse 41

मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही । आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ

ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਮਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗ੍ਰਾਹਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਪ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਨਿਯਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ)।

Verse 42

प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्त्तिताः । मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः

ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਾਤਾਮਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 43

प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् । आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः

ਹਰ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਬਿਠਾਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪੈਰ ਧੋਵੋ, ਫਿਰ ਆਪ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਰੀਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।

Verse 44

समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ—ਉਹ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਧੂਮਕੇਤੂ-ਧੁਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੇਤੂ ਹੈ।

Verse 45

आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहिता र्थार्पणकामधेनवः । समस्ततीर्थांबुपवित्रमूर्त्तयो रक्षंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਉਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ ਇੱਛਿਤ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਤੀ ਹੋਈ ਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।

Verse 46

इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टांगं भुवि दण्डवत् । स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 47

सपवित्रकरश्शुद्ध उपवीती दृढासनः । प्राणायामत्रयं कुर्य्या च्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः

ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਾ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਣ ਕੇ (ਪਾਲ ਕੇ) ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 48

मत्संन्यासांगभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा । श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै

ਮੇਰੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ ਸਮੇਤ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾਮਹ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Verse 49

विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम् । एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

“ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ‑ਦਰਭਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।

Verse 50

उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् । पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्

ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਨ-ਕ੍ਰਮ (ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ (ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ)।

Verse 51

विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि

‘ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਇੱਕ ਛਣ ਲਈ ਵੀ’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੱਕ— ਇਹ ਬਚਨ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਹੇ ਹਨ।

Verse 52

प्रसादनीय इत्यन्तं सर्व्व त्रैवं विधिक्रमः । एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्

ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਸਾਦਨੀਯ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਤੱਕ— ਸਾਰਾ ਵੈਦਿਕ (ਤ੍ਰੈਵ) ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਿਆ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 53

उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः । तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान्पादयोः पुनः

ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ (ਅਕਸ਼ਤ) ਨਾਲ ਦਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ (ਉਹਨਾਂ) ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸਨ ਦੇਵੇ।

Verse 54

विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् । इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः

ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਹਵਾਨ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰੇ। ਫਿਰ ‘ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਲਈ ਪਾਦ੍ਯ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਸਮੇਤ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 55

पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालितांघ्रिरुदङ्मुखः । आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च

ਪਾਦ੍ਯ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् । इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः

"ਇਹ ਆਸਣ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੈ।" ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦਰਭ (ਕੁਸ਼) ਦਾ ਆਸਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 57

अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि । भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्

ਇਸ ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਲਈ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਛਿਨ ਠਹਿਰੋ’ ਆਖੇ; ਫਿਰ ‘ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਚਲਾਵੇ।

Verse 58

प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् । वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुंगवौ

ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਵੰਤਾਵ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ’ ਕਹਿ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿਣ, ‘ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ।’

Verse 59

संपूर्णमस्तु संकल्पसिद्धिरस्त्विति तान्प्रति । भवन्तोऽनुगृह्णंत्विति प्रार्थयेद्द्विजपुंगवान्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖੇ—‘ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ; ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।’ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ—‘ਹੇ ਪੂਜਨੀਯੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰੋ।’

Verse 60

ततश्शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च । अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक्पृथक्

ਫਿਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਸਜਾਵੇ।

Verse 61

परिस्तीर्य्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च । हस्ताभ्यामवलंब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्

ਉੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਤਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਾਰੇ।

Verse 62

पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् । देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्

“ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਤੇ ਪਾਤ੍ਰਮ” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ (ਅਕਸ਼ਤ) ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 63

उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः । न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः

ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਫਿਰ ਅੰਨ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਨ ਮਮ” ਕਹੇ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਯਤ ਹੈ।

Verse 64

यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि । न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णन्तं वन्दे साम्बमीश्वरम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਘਾਟ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਈਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 65

इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृत मिदं पुनः । नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਹੇ—“ਇਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਤਦੋਂ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਸ਼ਰਾਧ” ਕਹਿ ਕੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।

Verse 66

अस्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुंगवान् । विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्

“ਤਥਾਸਤੁ” ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲਾ ਉਦਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 67

उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतम्भवतु द्विजान् । प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः

ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਉਦਾਰ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਹੇ—“ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮ ਹੋਵੇ।” ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।

Verse 68

श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि । चित्ते सदाशिवन्ध्यात्वा जपेद्ब्रह्माणि पञ्च च

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 69

भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमा पय्य द्विजान्मुनः । तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः

ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਨੀ ਦਵਿਜਾਂ ਕੋਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਤਰਾਪੋਸ਼ਣ—ਅੰਤਿਮ ਆਚਮਨ—ਕਰਾਵੇ।

Verse 70

प्रक्षालितांघ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः । आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्

ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਮੌਨ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ।

Verse 71

नान्दीमुखोक्तश्राद्धांगं करिष्ये पिण्डदानकम् । इति संकल्प्य दक्षादिसमारभ्योदकान्ति कम्

“ਨੰਦੀਮੁਖ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ”—ਇਉਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਦਕਾਂਤੀ (ਅੰਤਿਮ ਤਰਪਣ) ਤੱਕ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 72

नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् । संस्तीर्य्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्

ਨੌਂ ਰੇਖਾਂ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ, ਦਰਭਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਜਾਏ।

Verse 73

तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् । स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्

ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰੀ-ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 74

अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च । दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके

ਫਿਰ “ਅਤ੍ਰੇਤੀ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵ ਆਦਿ ਦੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਦੇਵੇ।

Verse 75

तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य्य च । पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके

ਉਹ-ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਨਿਯਤ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 76

स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् । दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाङ्गुण्यहेतवे

ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਅਖ਼ਤ (ਅਕਸ਼ਤ) ਸਮੇਤ ਇਹ ਭੇਟ ਵੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 77

ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः । तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन्पुनः

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 78

नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वश क्तितः । दत्त्वा क्षमापय्य च तान्विसृज्य च ततः क्रमात्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 79

पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नोचेज्जले क्षिपेत् । पुण्याहवाचनं त्वां भुंजीत स्वजनैस्सह

ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਅੰਨ ਦੇਵੇ; ਜੇ ਇਹ ਨ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੁਣਿਆਹ-ਵਾਚਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 80

अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियस्सुधीः । उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਕਰੇ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ। ਛੌਰਕਰਮ ਆਦਿ ਸਿੰਗਾਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅਤੇ ਕੱਛ ਤੇ ਉਪਸਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੋਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਯਮ ਪਾਲੇ।

Verse 81

केशश्मश्रुनखानेव कर्म्मावधि विसृज्य च । समाष्टकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः

ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਵਾਲ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਖ ਕੱਟਣ ਦਾ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵਾਰ ਕੇ ਛਾਂਟ ਕਰਵਾਏ।

Verse 82

स्नात्वा धौतपटश्शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः । भस्म संधार्य्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਸੁੱਚੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪੁਣ੍ਯਾਹ-ਵਾਚਨ ਕਰੇ।

Verse 83

तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः । होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਪ੍ਰੋਛਣ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸਹਜ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਮ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵੱਖ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 84

द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः । भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे

ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 85

वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् । दोरकौपीनवसनं दण्डाच्च क्षालितम्भुवि

ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੰਡ, ਦੋਰਕ, ਕੌਪੀਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ।

Verse 86

आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् । समुद्रतीरे नद्यां वा पर्व्वते वा शिवालये

ਸਮਿਧ ਆਦਿ ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ, ਜਾਂ ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰੇ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਅਥਵਾ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 87

अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य्य स्थानमुत्तमम् । स्थित्वाचम्य ततः पूर्व्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦੀ ‘ਮਾਨਸ-ਮੰਜਰੀ’ ਰਚੇ।

Verse 88

ब्राह्ममोंकारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि । जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीऌए पुरोहितम्

ਓੰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰ ‘ਨਮੋ ਬ੍ਰਹਮਣੇ’ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਆਰੰਭਿਕ ਉਚਾਰਨਾ ‘ਅਗ્નਿਮੀਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤਮ’ ਪੜ੍ਹੇ।

Verse 89

अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवा नामतः । तथैतस्य समाम्नायमिषेत्वोर्ज्जे त्वा वेति तत्

ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਾਠ ਹੈ—‘ਇਸ਼ੇ ਤ੍ਵਾ, ਊਰਜੇ ਤ੍ਵਾ’।

Verse 90

अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये । पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह

ਹੇ ਅਗਨਿਦੇਵ, ਹਵਿ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਆਓ; ਦੇਵੀਆਂ ਸਾਡੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ। ਇਹ ਜਪ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸਹਾਇਕ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਯਤ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 91

सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः । समाम्नायस्समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः । प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च सम्वदेत्

ਫਿਰ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਿਤ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪਾਠ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਿਭਾਏ। ਸਮਾਮਨਾਯ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ (ਉਚਾਰਣ-ਵਿਦਿਆ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ। “ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਐ-ਔ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਵੇ।

Verse 92

अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरंजसा । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि संजपेत्

ਫਿਰ “ਅਥਾਤੋ ਧਰਮਜਿਜ्ञਾਸਾ” ਇਹ ਸੂਤਰ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕਹੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ “ਅਥਾਤੋ ਬ੍ਰਹਮਜਿਜ्ञਾਸਾ” ਅਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 93

ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्य्यञ्च सोमं चैव प्रजापतिम् । आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्

ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੰਦਰ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਸੋਮ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਗਿਆਨਾਤਮਾ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਹੈ।

Verse 94

परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोंतकम् । चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च

ਫਿਰ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਮਹ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ, ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਉਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੌ ਦੇ ਸੱਤੂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 95

प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् । नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणन्प्रणवाद्यान्नमोन्तकान्

ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਮੰਤਰ ਅੱਗੇ ਕਹੇ ਜਾਣਗੇ—‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ‘ਨਮਹ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।

Verse 96

आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः । आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्

ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਤਮਾ—ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ—ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰੇ।

Verse 97

स्वाहांतान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् । त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੀਵੇ; ਅਤੇ ਪੀ ਕੇ ਮੁੜ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 98

प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः । यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयञ्चरेत्

ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ।