Dashati 4
Soma Pavamāna’s purification through the pavitra (filter) and his enthronement as the life-giving, wealth-bestowing draught in the sacrifice
Soma Pavamāna
Bright forward-driving and exultant—suited to the ‘flow’ of purified Soma and the promise of gifts
Within the Pavamāna corpus the seer attribution is often treated as traditional/collective; the excerpted mantras do not allow a secure rishi-family identification.
ਇਸ ਦਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਪਵਮਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਛਾਣਨੀ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਤੇ ਧਨ-ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਧੁਰ ਪਾਨ ਵਜੋਂ ਬਰ੍ਹਿਸ/ਸਦਮਨ (ਯਾਗ-ਆਸਨ) ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾ-ਆਗਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਕਰਮ-ਨਿਰਵਾਹ, ਅਤੇ ਧੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸੋਮ ਵੱਲ ਗਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਕਰਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰਾਹਕ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਹਿਦ-ਸਮਾਨ ਸੋਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਵੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਗੋ-ਧਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
प्र तु द्रव परि कोशं नि षीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्ष अश्वं न त्वा वाजिनं मर्जयन्तो ऽच्छा बर्ही रशनाभिर्नयन्ति
ਹੇ ਸੋਮ, ਤੂੰ ਵਹਿ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ; ਪਾਤ੍ਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ। ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਬਲ ਅਤੇ ਵਾਜ ਵੱਲ ਵਹਿ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਵਾਰਦੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ—ਵਾਜਦਾਤਾ, ਵਾਜਿਨ—ਰਸ਼ਨਾਵਾਂ (ਲਗਾਮਾਂ) ਨਾਲ ਬਰ੍ਹੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਹ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 2
प्र काव्यमुशनेव ब्रुवाणो देवो देवानां जनिमा विवक्ति महिव्रतः शुचिबन्धुः पावकः पदा वराहो अभ्येति रेभन्
ਉਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਕਾਵ੍ਯ-ਬੁੱਧੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਚਿ-ਬੰਧੁ, ਪਾਵਕ—ਪਦ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਵਾਂਗ—ਸਤੁਤੀ-ਗਾਇਕ ਰੇਭਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Mantra 3
तिस्रो वाच ईरयति प्र वह्निरृतस्य धीतिं ब्रह्मणो मनीषाम् गावो यन्ति गोपतिं पृच्छमानाः सोमं यन्ति मतयो वावशानाः
ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ-ਵਾਹਕ ਰਿਤ ਦੀ ਧੀਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਮਨੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਤਸੁਕ ਮਤੀਆਂ ਸੋਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 4
अस्य प्रेषा हेमना पूयमानो देवो देवेभिः समपृक्त रसम् सुतः पवित्रं पर्येति रेभन्मितेव सद्म पशुमन्ति होता
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾ (ਆਗਿਆਵਾਂ) ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਹੇਮਨ (ਸੁਵਰਨ-ਵਿਧੀ) ਨਾਲ, ਦੇਵ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ—ਸੁਤ ਰਸ, ਸੋਮਰਸ, ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ (ਛਾਣਨੀ) ਰਾਹੀਂ ਪਰ੍ਯੇਤਿ, ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਭਨ (ਗਾਇਕ) ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਦਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਤ੍ਰ, ਪਸ਼ੁਮੰਤ (ਪਸ਼ੂ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਬਣ ਕੇ।
Mantra 5
सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः
ਸੋਮ ਪਵਤੇ—ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਤੀਨਾਂ ਦਾ ਜਨਿਤਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜਨਕ); ਦਿਵ ਦਾ ਜਨਿਤਾ, ਪૃਥਿਵੀ ਦਾ ਜਨਿਤਾ; ਅਗਨੀ ਦਾ ਜਨਿਤਾ, ਸੂਰਯ ਦਾ ਜਨਿਤਾ; ਇੰਦਰ ਦਾ ਜਨਿਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਵੀ ਜਨਿਤਾ।
Mantra 6
अभि त्रिपृष्ठं वृषणं वयोधामाङ्गोषिणमवावशन्त वाणीः वना वसानो वरुणो न सिन्धूर्वि रत्नधा दयते वार्याणि
ਤਿੰਨ-ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ, ਬਲਵਾਨ ਸੋਮ ਵੱਲ—ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਨ ਵੱਲ—ਵਾਣੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਠ ਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਵਿਚ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਰੁਣ ਵਾਂਗ, ਸਿੰਧੂ-ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਰਤਨਧਾਰਕ ਉੱਤਮ ਵਾਰਿਆਣੀ (ਵਰਦਾਨ) ਵੰਡਦਾ ਹੈ।
Mantra 7
अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मं जनयन्प्रजा भुवनस्य गोपाः वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे स्वानो अद्रिः
ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਸੋਮ ਪਹਿਲੇ ਪੀਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਵਿਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਜਣ ਕੇ, ਭੁਵਨ ਦਾ ਗੋਪਾ ਬਣਿਆ; ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਊਨ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿ-ਸੰਨਿਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਮਹਾ-ਸੋਮ ਵਧਿਆ; ਸੁਰ ਕਰਦਾ ਅਦ੍ਰਿ (ਪੀਸ਼ਣ-ਪੱਥਰ) ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।
Mantra 8
कनिक्रन्ति हरिरा सृज्यमानः सीदन्वनस्य जठरे पुनानः नृभिर्यतः कृणुते निर्णिजं गामतो मतिं जनयत स्वधाभिः
ਕਨਿਕ੍ਰੰਤਿ ਜਿਹੇ ਮਰਮਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹਰਿਤ-ਤਾਮ੍ਰ ਵਰਣ ਦਾ ਸੋਮ, ਸ੍ਰਜ੍ਯਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਨ ਦੇ ਜਠਰ ਵਿੱਚ (ਕਾਠ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ) ਬੈਠ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਪੁਨੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਓਥੋਂ ਗੋ (ਧਨ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾਭਿਃ—ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ—ਪਵਿੱਤਰ ਮਤਿ ਜਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 9
एष स्य ते मधुमां इन्द्र सोमो वृषा वृष्णः परि पवित्रे अक्षाः सहस्रदाः शतदा भूरिदावा शश्वत्तमं बर्हिरा वाज्यस्थात्
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਧੁਰ ਸੌਮ ਹੈ—ਬਲਵਾਨ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਛਾਣਨੀ) ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰਦਾਤਾ, ਸ਼ਤਦਾਤਾ, ਭੂਰਿਦਾਤਾ—ਅਤਿ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ; ਇਹ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ, ਵਾਜ੍ਯਸਥਾਨ (ਬਲ ਦੇ ਆਸਨ) ਤੇ ਟਿਕੇ।
Mantra 10
पवस्व सोम मधुमां ऋतावापो वसानो अधि सानो अव्ये अव द्रोणानि घृतवन्ति रोह मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः
ਹੇ ਸੌਮ, ਮਧੁਰ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ; ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ। ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਵੀ (ਊਨ) ਦੀ ਛਾਣਨੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਘ੍ਰਿਤਵੰਤ ਦ੍ਰੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਦਕਰ, ਹರ್ಷਦਾਇਕ ਪਾਨ—ਇੰਦਰਪਾਨ।
Frequently Asked Questions
It depicts Soma being pressed and purified through the pavitra (filter), then approaching the ritual seat and becoming the powerful, sweet offering that brings strength and prosperity.
Indra is the chief drinker of Soma in the ritual imagination; the verses present the honeyed Soma as ‘for Indra,’ so Indra’s empowerment and the sacrificer’s rewards are linked.
In this context it is the woollen strainer used in Soma-clarification; passing through it signifies Soma’s ritual purification and readiness to be offered to the gods.