Sukta 56
Sukta 4.56
Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4)
Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)
Trishtubh (probable; verify)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਿਆਵਾਪ੍ਰਿਥਿਵੀ (ਆਕਾਸ਼–ਧਰਤੀ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ—ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ, ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਮਦੇਵ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Mantras
Mantra 1
मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे रुचा भवतां शुचयद्भिरर्कैः । यत्सीं वरिष्ठे बृहती विमिन्वन्रुवद्धोक्षा पप्रथानेभिरेवैः ॥
ਹੇ ਮਹਾਨ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ, ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਥਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਕਾਂ (ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ) ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਤੀ (ਵਿਸ਼ਾਲਿਨੀ) ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਗੱਜਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬਲਵਾਨ) ਆਪਣੇ ਫੈਲਦੇ ਵੇਗਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
देवी देवेभिर्यजते यजत्रैरमिनती तस्थतुरुक्षमाणे । ऋतावरी अद्रुहा देवपुत्रे यज्ञस्य नेत्री शुचयद्भिरर्कैः ॥
ਦੇਵੀਆਂ ਯਜਨੀਯ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ—ਯਜਤ੍ਰ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ—ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਧਾ ਵਰਸਾਉਂਦੀਆਂ। ਤ ਦੀਆਂ ਰਖਵਾਲੀਆਂ, ਅਦ੍ਰੁਹਾ (ਬਿਨਾ ਛਲ), ਦੇਵ-ਪੁਤਰੀਆਂ—ਸ਼ੁਚਿ ਅਰਕਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ) ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 3
स इत्स्वपा भुवनेष्वास य इमे द्यावापृथिवी जजान । उर्वी गभीरे रजसी सुमेके अवंशे धीरः शच्या समैरत् ॥
ਉਹੀ—ਸ੍ਵਪਾ (ਸੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ)—ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ (ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ) ਜਣੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ ਉਹ ਦੋ ਰਜਸ (ਲੋਕ-ਵਿਸਤਾਰ), ਸੁਮੇਕੇ (ਸੁਥਿਰ) ਹਨ; ਅਵਿਛਿੰਨ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਚਿਆ (ਕਾਰਜ-ਸਾਧਕ ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਸ ਕੀਤਾ।
Mantra 4
नू रोदसी बृहद्भिर्नो वरूथैः पत्नीवद्भिरिषयन्ती सजोषाः । उरूची विश्वे यजते नि पातं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥
ਹੁਣ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰੂਥੈਃ (ਆਸਰਾ-ਰੱਖਿਆ) ਨਾਲ ਬਚਾਵੇ; ਪਤਨੀਵਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਜੋਸ਼ਾ (ਇਕਸੁਰ) ਇਸ਼ਯੰਤੀ—ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੀਆਂ। ਉਰੂਚੀ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ), ਸਭ ਲਈ ਯਜਨੀਯ—ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਿ ਪਾਤੰ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ); ਅਤੇ ਧਿਆ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰਥ੍ਯਃ—ਮਾਰਗ-ਯੋਗ—ਬਣੀਏ, ਸਦਾਸਾਃ—ਪਥ ਦੇ ਅਡੋਲ ਸਾਥੀ।
Mantra 5
प्र वां महि द्यवी अभ्युपस्तुतिं भरामहे । शुची उप प्रशस्तये ॥
ਹੇ ਦਿਆਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਦੋਵਾਂ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਅਭਿ-ਉਪਸਤੁਤੀ ਰੂਪ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਨੇੜੇ-ਆਉਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 6
पुनाने तन्वा मिथः स्वेन दक्षेण राजथः । ऊह्याथे सनादृतम् ॥
ਆਪਣੀ ਤਨੂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਕ੍ਸ਼ (ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਸਨਾਤਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਆ ਰਹੇ ਤਮ੍—ਸੱਚ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਢੋ ਕੇ ਟਿਕਾਏ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।
Mantra 7
मही मित्रस्य साधथस्तरन्ती पिप्रती ऋतम् । परि यज्ञं नि षेदथुः ॥
ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਧਦੇ ਹੋ; ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਤਮ੍—ਸੱਚ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਭਰਦੇ ਹੋ। ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਸੀਂ ਆਸਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋ—ਮਨੁੱਖੀ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Frequently Asked Questions
They are Heaven and Earth praised together as a divine pair—the vast, ancient supports of the world who give space, stability, and protection.
The poet asks Heaven-and-Earth to shine through pure hymns, protect the worshipper with broad shelter, and establish ṛta (right order) within the sacrifice.
Mitra represents harmony and right relations; the hymn says Heaven-and-Earth ‘accomplish Mitra’s work’ by nourishing ṛta and making the yajña orderly and effective.
Ask anything about Sukta 56 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
