
Sukta 4.13
Vāmadeva Gautama
Agni with Dawn/Sun and invocation to the Aśvins
Triṣṭubh (probable)
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਉਦਯ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਉਸ਼ਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਟਕਦਾਰ ਉਸ਼ਾਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਅਚੰਭੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਤ, ਉਹ ਗੁਪਤ ਨਿਯਮ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਿਤੁਅਲਕ ਵੀ ਹੈ (ਪ੍ਰਾਤਹ ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ) ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਗਾਉਣੀ)।
Mantra 1
प्रत्यग्निरुषसामग्रमख्यद्विभातीनां सुमना रत्नधेयम् । यातमश्विना सुकृतो दुरोणमुत्सूर्यो ज्योतिषा देव एति ॥
ਅਗਨੀ ਨੇ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਚਾਨਣ ਦੇ ਵਿਭਾਤਾਂ ਵਿਚ—ਸੁਮਨ ਨਾਲ ਰਤਨਧੇਯ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ। ਹੇ ਅਸ਼ਵਿਨੋ! ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦੁਰੋਣ (ਸੁਚੰਗਾ ਗ੍ਰਿਹ) ਵੱਲ ਆਓ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
ऊर्ध्वं भानुं सविता देवो अश्रेद्द्रप्सं दविध्वद्गविषो न सत्वा । अनु व्रतं वरुणो यन्ति मित्रो यत्सूर्यं दिव्यारोहयन्ति ॥
ਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਿਰਣ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਮਕਦੀ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੋਤ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਖੋਜੀ। ਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
यं सीमकृण्वन्तमसे विपृचे ध्रुवक्षेमा अनवस्यन्तो अर्थम् । तं सूर्यं हरितः सप्त यह्वीः स्पशं विश्वस्य जगतो वहन्ति ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਵੇਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬਣਾਇਆ—ਧ੍ਰੁਵ ਖੇਮ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ—ਉਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵੇਗਵਾਨ ਹਰਿਤਾਂ ਢੋਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਪਸ਼, ਗੁਪਤ ਨਿਗਰਾਨ ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ।
Mantra 4
वहिष्ठेभिर्विहरन्यासि तन्तुमवव्ययन्नसितं देव वस्म । दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वन्तः ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈਂ, ਤੰਤੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੁਣਦਾ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੂੰ ਕਾਲਾ ਆਵਰਨ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ, ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਚੀਰਦੀਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਖਾਲ ਉਤਾਰੀ ਜਾਵੇ—ਅੰਦਰਲੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ।
Mantra 5
अनायतो अनिबद्धः कथायं न्यङ्ङुत्तानोऽव पद्यते न । कया याति स्वधया को ददर्श दिवः स्कम्भः समृतः पाति नाकम् ॥
ਅਨਾਯਤੋ, ਅਨਿਬੱਧ—ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਲਟਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ? ਕਿਹੜੀ ਸ੍ਵਧਾ (ਆਪਣਾ ਨਿਯਮ) ਨਾਲ ਇਹ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਕਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਦਿਵਹ ਸਕੰਭਹ (ਆਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ), ਤ (ਸੱਚ-ਵਿਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਸੰਘਟਿਤ, ਜੋ ਨਾਕ (ਲੋਕ/ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੁੰਬਦ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
It connects the morning kindling of Agni with the daily victory of light: dawn opens, the sun rises, and the rite invites divine help. It also reflects on the unseen order (ṛta) that holds the cosmos steady.
The Aśvins are swift helpers associated with dawn and safe arrival. Calling them to the “well-built home” fits the morning ritual context—seeking protection, health, and smooth beginnings as the day starts.
It is a poetic way of speaking about the supporting principle that keeps the sky and world from collapsing. The verse suggests this support is grounded in ṛta—truth and cosmic order—operating by its own law (svadhā).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.