Rig Veda 2.3.9: Mandala 2, Sukta 3, Mantra 9

Sukta 2.3

Rishi: Gṛtsamada (traditionally for Mandala 2, Agni hymns of the Gṛtsamada lineage)

Devata: Agni (with explicit invocation of Tvaṣṭṛ as the Fashioner aiding formation/progeny)

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 2.3 commonly in Triṣṭubh—needs metrical verification)

Samhita Patha (Devanagari)

पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधाः श्रुष्टी वीरो जायते देवकामः । प्रजां त्वष्टा वि ष्यतु नाभिमस्मे अथा देवानामप्येतु पाथः ॥

Transliteration

piśáṅga-rūpaḥ su-bháro vayaḥ-dhā́ḥ śruṣṭī́ vīró jā́yate devá-kāmaḥ | prajā́ṃ tvaṣṭā́ ví ṣyatu nā́bhim asmè áthā devā́nām ápy etu pā́thaḥ ||

Translation

ਪਿਸ਼ੰਗ (ਤਾਮ੍ਰ-ਦੀਪਤ) ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੁਭਰ (ਸੁਵਹਨ) ਅਤੇ ਵਯੋਧਾ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ) ਉਹ ਵੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਸ਼ਟੀ (ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆਕਾਰੀ) ਅਤੇ ਦੇਵਕਾਮ (ਦਿਵ੍ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ)। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਭਿ-ਕੇਂਦਰ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਚਨਾ-ਆਸਨ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਥ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਵੇ।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पिशङ्गरूपः: of tawny/variegated form
• पिशङ्गरूपः: विशेषणम् (कर्तृ-पदस्य)
• Type: Adjective
• Root: पिशङ्ग- (प्रातिपदिक) + रूप- (प्रातिपदिक)

• सुभरः: well-bearing; bringing good support
• सुभरः: विशेषणम् (कर्तृ-पदस्य)
• Type: Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/उपपद) + भर- (प्रातिपदिक)

• वयोधाः: the sustainer of vital power/strength
• वयोधाः: कर्तृ (जायते इत्यस्य)
• Type: Noun (agentive) / Adjective
• Root: वयस्- (प्रातिपदिक) + धा- (धातु, ‘धारण/स्थापन’)

• श्रुष्टी: obedience/ready service (ritual attentiveness)
• श्रुष्टी: कर्तृ (जायते इत्यस्य; सह-कर्तृ/समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: श्रुष्टि- (प्रातिपदिक)

• वीरः: a hero, strong man
• वीरः: कर्तृ (जायते इत्यस्य; सह-कर्तृ/समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: वीर- (प्रातिपदिक)

• जायते: is born; comes into being
• जायते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)

• देवकामः: desiring the gods; god-loving
• देवकामः: विशेषणम् (कर्तृ-पदस्य)
• Type: Adjective
• Root: देव- (प्रातिपदिक) + काम- (प्रातिपदिक)

• प्रजाम्: offspring; progeny
• प्रजाम्: कर्म (वि ष्यतु इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: प्रजा- (प्रातिपदिक)

• त्वष्टा: Tvaṣṭṛ (the divine artisan)
• त्वष्टा: कर्तृ (वि ष्यतु इत्यस्य)
• Type: Noun (proper/deity)
• Root: त्वष्टृ- (प्रातिपदिक)

• वि: apart, forth, widely
• वि: क्रियाविशेषण/उपसर्ग (ष्यतु सह)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग)

• ष्यतु: let him beget/impel/bring forth
• ष्यतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सू (धातु, ‘प्रसव/प्रेरण’); वि-उपसर्गयुक्तः

• नाभिम्: navel; central bond/seat
• नाभिम्: अधिकरण/देश (वि ष्यतु—‘in/at the navel’)
• Type: Noun
• Root: नाभि- (प्रातिपदिक)

• अस्मे: in/among us
• अस्मे: अधिकरण (among/for us)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• अथा: then; thereafter
• अथा: वाक्यसम्बन्धक
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)

• देवानाम्: of the gods
• देवानाम्: सम्बन्ध (पाथः इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: देव- (प्रातिपदिक)

• अपि: also; even
• अपि: वाक्य-निपात
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)

• एतु: let (him/it) go; may it come
• एतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: इ (धातु)

• पाथः: path; course (way)
• पाथः: कर्तृ (एतु इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: पाथ- (प्रातिपदिक)