Sukta 88

Mantra 1

हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधया पप्रथन्त ॥

ਹਵਿਸ਼ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਰ, ਸ੍ਵਰਵਿਦ—ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ—ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਆਵਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਅਗਨੀ। ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਣ ਲਈ, ਜਗਤ ਦੇ ਭਵਨ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵਧਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਿਆ।

Mantra 2

गीर्णं भुवनं तमसापगूळ्हमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ । तस्य देवाः पृथिवी द्यौरुतापोऽरणयन्नोषधीः सख्ये अस्य ॥

ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਗਲਿਆ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ—ਗੀਰਣ ਭੁਵਨ—ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਸ੍ਵਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯ ਲੋਕ, ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਸਖ੍ਯਤਾ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਆਪਃ—ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Mantra 3

देवेभिर्न्विषितो यज्ञियेभिरग्निं स्तोषाण्यजरं बृहन्तम् । यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ॥

ਯਜ੍ਯਯੋਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਅਗਨਿ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਅਜਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਨੁ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਪૃਥਵੀ, ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼) ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰિક્ષ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Mantra 4

यो होतासीत्प्रथमो देवजुष्टो यं समाञ्जन्नाज्येना वृणानाः । स पतत्रीत्वरं स्था जगद्यच्छ्वात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाः ॥

ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਹੋਤਾ ਸੀ—ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਚੁਣਿਆ; ਉਹ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਕਰਤੱਬ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜਾਤਵੇਦ ਅਗਨਿ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਯੋਗ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ।

Mantra 5

यज्जातवेदो भुवनस्य मूर्धन्नतिष्ठो अग्ने सह रोचनेन । तं त्वाहेम मतिभिर्गीर्भिरुक्थैः स यज्ञियो अभवो रोदसिप्राः ॥

ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਾ, ਹੇ ਅਗਨਿ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਰੋਚਨ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਮਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਗੀਰ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ) ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਕਥ (ਸਤੁਤੀ-ਹਿਮਨ) ਨਾਲ ਖੋਜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਯਜ੍ਯਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਿਆ—ਰੋਦਸੀ (ਦ੍ਯੌ-ਪૃਥਵੀ) ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰਦਾ।

Mantra 6

मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् । मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥

ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਸਾਡੇ ਭਵਨ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਤಃ ਉਦਯ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞੀਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹੀ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਆਪਃ (ਜਲ) ਤੁਰੰਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Mantra 7

दृशेन्यो यो महिना समिद्धोऽरोचत दिवियोनिर्विभावा । तस्मिन्नग्नौ सूक्तवाकेन देवा हविर्विश्व आजुहवुस्तनूपाः ॥

ਜੋ ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਹੈ, ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਮਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਨੀ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਤਨੂ (ਸਵ-ਸੱਤਾ) ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ, ਸੂਕ੍ਤਵਾਕ੍ (ਸੁਵਚਨ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਹਵਿਸ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Mantra 8

सूक्तवाकं प्रथममादिदग्निमादिद्धविरजनयन्त देवाः । स एषां यज्ञो अभवत्तनूपास्तं द्यौर्वेद तं पृथिवी तमापः ॥

ਸੂਕ੍ਤਵਾਕ੍ ਪਹਿਲਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਹਵਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਬਣਿਆ—ਤਨੂਪਾ (ਸਵ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ); ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਯੌ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪૃਥਿਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਃ (ਜਲ) ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Mantra 9

यं देवासोऽजनयन्ताग्निं यस्मिन्नाजुहवुर्भुवनानि विश्वा । सो अर्चिषा पृथिवीं द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥

ਜਿਸ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਉਡੇਲੀਆਂ—ਉਹ ਅਗਨਿ ਆਪਣੀ ਅਰਚਿਸ਼ (ਜਵਾਲਾ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਪૃਥਵੀ, ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼) ਅਤੇ ਇਸ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਾਉਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਿਜੂ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਇਆ।

Mantra 10

स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम् । तमू अकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਦ੍ਯੌ ਵਿੱਚ ਸਤੋਮ (ਸਤੁਤੀ-ਹਿਮਨ) ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਦਸੀ-ਪ੍ਰਾਮ्—ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲਾ—ਬਨਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁਵਨਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਧਾ (ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ) ਘੜਿਆ; ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਕਾਂਦਾ, ਪਰਿਪੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 11

यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णू मिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ॥

ਜਦੋਂ ਯਜ੍ਞਿਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਯੌ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ—ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਚਰਿਸ਼੍ਣੂ (ਚਲਣ ਵਾਲੇ) ਤੱਤ ਯੁਗਲ ਬਣੇ, ਉਸ ਪਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Mantra 12

विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् । आ यस्ततानोषसो विभातीरपो ऊर्णोति तमो अर्चिषा यन् ॥

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨੀ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ—ਨੂੰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਧਵਜ-ਰੂਪ ਕੇਤੁ ਬਣਾਇਆ। ਉਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਲਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਅਰਚਿਸ਼ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Mantra 13

वैश्वानरं कवयो यज्ञियासोऽग्निं देवा अजनयन्नजुर्यम् । नक्षत्रं प्रत्नममिनच्चरिष्णु यक्षस्याध्यक्षं तविषं बृहन्तम् ॥

ਯਜ्ञੀਏ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਜਰ੍ਯ ਅਗਨੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਂਗ, ਚਰਿਸ਼ਣੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਯਕਸ਼ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼, ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ।

Mantra 15

द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च ॥

ਦੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਧਾਰਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ—ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਾਇਮਾਨ ਜਗਤ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

Mantra 16

द्वे समीची बिभृतश्चरन्तं शीर्षतो जातं मनसा विमृष्टम् । स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिर्भ्राजमानः ॥

ਦੋ ਸਮੀਚੀ (ਸੁਰਤਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਵਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ (ਅੰਤਰਮੁਖ) ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਅਪ੍ਰਯੁੱਛੰਤ, ਅਰਣਿਰ੍ਭ੍ਰਾਜਮਾਨ—ਅਵਿਰਤ ਚਮਕਦਾ ਜੇਤੂ—ਕਦੇ ਨਾ ਥੱਕਦਾ, ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਦਾ।

Mantra 17

यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद । आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥

ਜਿੱਥੇ ਅਵਰ ਅਤੇ ਪਰ (ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਚਾ) ਇਕੱਠੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞਨੀਯ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਸਖੇ ਸਧਮਾਦ (ਸਾਂਝੇ ਆਨੰਦ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰੇਗਾ?

Mantra 18

कत्यग्नयः कति सूर्यासः कत्युषासः कत्यु स्विदापः । नोपस्पिजं वः पितरो वदामि पृच्छामि वः कवयो विद्मने कम् ॥

ਕਿੰਨੇ ਅਗਨੀ? ਕਿੰਨੇ ਸੂਰਜ? ਕਿੰਨੀਆਂ ਉਸ਼ਾਸਾਂ? ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਜਲ ਸੱਚਮੁੱਚ? ਹੇ ਪਿਤਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਪਰੋਂ-ਉਪਰੋਂ ਚੁਗ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ; ਹੇ ਕਵਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਸਦੇ ਏਕ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਸਕੀਏ।

Mantra 19

यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्ण्यो वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युप यज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥

ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੁਪਰਨ (ਸੁੰਦਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ) ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਯਜ्ञ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਅਵਰ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ।