
Sukta 10.75
Āpas (Waters), with special focus on Sindhu; Vivasvat as luminous seat-context
ਇਹ ਸੂਕਤ ਜਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿੱਤੂ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਸਤੋਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਲ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਠੀਕ/ਜੂ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ‘ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ’—ਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 1
प्र सु व आपो महिमानमुत्तमं कारुर्वोचाति सदने विवस्वतः । प्र सप्तसप्त त्रेधा हि चक्रमुः प्र सृत्वरीणामति सिन्धुरोजसा ॥
ਹੇ ਆਪਹ (ਜਲ-ਦੇਵਿਓ), ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਤ ਅਤੇ ਸੱਤ ਤ੍ਰਿਧਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ।
Mantra 2
प्र तेऽरदद्वरुणो यातवे पथः सिन्धो यद्वाजाँ अभ्यद्रवस्त्वम् । भूम्या अधि प्रवता यासि सानुना यदेषामग्रं जगतामिरज्यसि ॥
ਹੇ ਸਿੰਧੁ! ਜਦ ਤੂੰ ਬਲ ਦੀਆਂ ਭਰਪੂਰੀਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜੀ, ਤਦ ਵਰੁਣ ਨੇ ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ-ਕੰਢਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਲਦੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈਂ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।
Mantra 3
दिवि स्वनो यतते भूम्योपर्यनन्तं शुष्ममुदियर्ति भानुना । अभ्रादिव प्र स्तनयन्ति वृष्टयः सिन्धुर्यदेति वृषभो न रोरुवत् ॥
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਗੱਜਦੀ ਹੋਈ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਿੰਧੁ ਜਦ ਚਲਦੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਮਹਾਬਲ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
अभि त्वा सिन्धो शिशुमिन्न मातरो वाश्रा अर्षन्ति पयसेव धेनवः । राजेव युध्वा नयसि त्वमित्सिचौ यदासामग्रं प्रवतामिनक्षसि ॥
ਹੇ ਸਿੰਧੁ! ਜਿਵੇਂ ਮਾਵਾਂ ਬੱਚੇ ਵੱਲ, ਤਿਵੇਂ ਰੰਭਦੀਆਂ ਧੇਨੂਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਵਹਿ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਲਾਣਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈਂ, ਤਦ ਉਤਰਾਈ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਵਾਨ ਬਣਦੀ ਹੈਂ।
Mantra 5
इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥
ਹੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਤੁਦ੍ਰੀ—ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਸਮੇਤ—ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜੋ। ਹੇ ਅਸਿਕਨੀ, ਹੇ ਵਿਤਸਤਾ, ਹੇ ਆਰਜੀਕੀਯਾ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਸ਼ੋਮਯਾ, ਤੂੰ ਵੀ। ਸੋਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਰਸ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵਧੇ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਾਡੀ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ।
Mantra 6
तृष्टामया प्रथमं यातवे सजूः सुसर्त्वा रसया श्वेत्या त्या । त्वं सिन्धो कुभया गोमतीं क्रुमुं मेहत्न्वा सरथं याभिरीयसे ॥
ਹੇ ਸਿੰਧੁ, ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟਾਮਯਾ ਨਾਲ—ਸੁਸਰਤਵਾ ਰਸਾ ਨਾਲ, ਚਮਕਦੀ ਸ਼ਵੇਤੀ ਨਾਲ—ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕੁਭਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਗੋਮਤੀ, ਕ੍ਰੁਮੁ ਅਤੇ ਮੇਹਤਨੁ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਉਂ ਚਲਦੀ ਹੈਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਰਥ ਵਿੱਚ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇਕ ਸੁਮੇਲ ਗਤੀ ਬਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਵਹਿਣ।
Mantra 7
ऋजीत्येनी रुशती महित्वा परि ज्रयांसि भरते रजांसि । अदब्धा सिन्धुरपसामपस्तमाश्वा न चित्रा वपुषीव दर्शता ॥
ਸਿੱਧੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਸਿੰਧੁ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਦੱਬਧ, ਅਜਿਤ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਗੋਚਰ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਘੋੜੇ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Mantra 8
स्वश्वा सिन्धुः सुरथा सुवासा हिरण्ययी सुकृता वाजिनीवती । ऊर्णावती युवतिः सीलमावत्युताधि वस्ते सुभगा मधुवृधम् ॥
ਸ੍ਵਸ਼੍ਵਾ ਸਿੰਧੁ—ਉੱਤਮ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ; ਸੁਰਥਾ—ਰਥ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ; ਸੁਵਾਸਾ—ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ; ਹਿਰਣ੍ਯਯੀ—ਸੁਵਰਨਮਈ; ਸੁਕ੍ਰਿਤਾ—ਸੁਘੜ ਬਣੀ ਹੋਈ; ਵਾਜਿਨੀਵਤੀ—ਬਲ ਅਤੇ ਜੈ-ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਊਰ੍ਣਾਵਤੀ ਯੁਵਤੀ, ਸ਼ੀਲਮਾਵਤੀ—ਸੁਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸੁਸਥਿਤ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸੁਭਗ ਮਧੁਵ੍ਰਧਮ—ਮਧੁਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Mantra 9
सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्विनं तेन वाजं सनिषदस्मिन्नाजौ । महान्ह्यस्य महिमा पनस्यतेऽदब्धस्य स्वयशसो विरप्शिनः ॥
ਸਿੰਧੁ ਨੇ ਸੁਖੰ ਰਥੰ—ਸਹਿਜ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਰਥ—ਅਸ਼੍ਵਿਨੰ, ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜੋੜਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਆਜੌ—ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ—ਵਾਜੰ, ਬਲ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਿਮਾ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਪਨਸ੍ਯਤੇ—ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਦਬ੍ਧਸ੍ਯ—ਅਜਿੱਤ; ਸ੍ਵਯਸ਼ਸਃ—ਸਵੈ-ਯਸ਼ਵਾਨ; ਵਿਰਪ੍ਸ਼ਿਨਃ—ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ।
It is a hymn praising the divine Waters (Āpas), especially Sindhu, and it also invokes many named rivers to join the poet’s hymn and bring strength, purity, and auspicious flow.
The rivers are treated as living divine powers. Naming them is a way of inviting their presence and blessings, and of honoring the interconnected sacred landscape through which life and offerings flow.
Vivasvat is the solar, luminous context of order and truth. The phrase suggests that the waters are praised not only as physical rivers but as powers working within a higher, radiant order (ṛta-like harmony).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.