Sukta 45
Sukta 10.45
Agni (Jātavedas)
Trishtubh (likely)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ “ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਜਨਮ”—ਸਵਰਗ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਮਰ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧੂੰਆ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਆਉ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਯਿ (ਪੂਰਨਤਾ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्द्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥
ਦਿਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਾਤਵੇਦਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਸ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸੁਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਧੀਨ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ-ਵਧਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रा । विद्मा ते नाम परमं गुहा यद्विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ ॥
ਹੇ ਅਗਨੇ, ਤੇਰੀ ਤ੍ਰੇਧਾ—ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਤਾ—ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਧਾਮ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਨਾਮ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਤਸ (ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ) ਤੋਂ ਤੂੰ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 3
समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन् । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवांसमपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੋਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਲਪ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਅਗਨੇ, ਤੂੰ ਦਿਵ ਦਾ ਊਧਨ (ਥਣ) ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ। ਤੀਜੇ ਰਜਸ (ਮੱਧਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਤੈਨੂੰ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼—ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 4
अक्रन्ददग्निः स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन् । सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥
ਅਗਨੀ ਗੱਜਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੰਦਨ ਕਰ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਟਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰੁਧਾਂ (ਬੂਟਿਆਂ/ਵਨਸਪਤੀਆਂ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ; ਆਪਣੇ ਭਾਨੁ (ਕਿਰਣ) ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः । वसुः सूनुः सहसो अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधानः ॥
ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਤੇਜ) ਦਾ ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਰਯਿ (ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਮਨੀਸ਼ਾ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ/ਵਿਚਾਰ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਗੋਪਾ (ਰਖਵਾਲਾ) ਹੈ। ਵਸੁ—ਸਹਸ (ਬਲ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਅਪ੍ਸੁ (ਜਲਾਂ) ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ਼ਾਵਾਂ (ਉਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 6
विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः । वीळुं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यदग्निमयजन्त पञ्च ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਕੇਤੁ (ਝੰਡਾ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ), ਭੁਵਨ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਦ੍ਰਿ (ਚੱਟਾਨ/ਪੱਥਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਪੰਚ ਜਨਾਃ (ਪੰਜ ਜਨ) ਨੇ ਅਗਨੀ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ।
Mantra 7
उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि । इयर्ति धूममरुषं भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥
ਉਸ਼ਿਕ ਪਾਵਕ, ਅਰਤੀ—ਸੁਮੇਧਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਗਨੀ ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਰੁਣ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸ਼ੋਚਿਸ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਿਆਉਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 8
दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद्दुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतो अभवद्वयोभिर्यदेनं द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥
ਸੁਵਰਨ ਤੇਜ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਰਵੀਆ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ ਰੁਚਮਾਨ, ਅਤੇ ਦੁರ್ಮਰਸ਼ ਆਯੁಃ (ਅਜਿੱਤ ਜੀਵਨ-ਬਲ) ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਜਦੋਂ ਸੁਰੇਤਾ ਦਿਆਉ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਵਯੋਭਿਃ (ਵਿਕਾਸ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Mantra 9
यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने । प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰਸ਼ੋਚੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਅਗਨੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਘ੍ਰਿਤਵੰਤ ਅਪੂਪੰ (ਯਜ੍ਞ-ਕੇਕ) ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਚਲ: ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵਾਂਛਨੀਆ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ, ਦੇਵਭਕਤ ਸੁਮਨ (ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਿਰਪਾ) ਵੱਲ—ਹੇ ਯਵਿਸ਼ਠ (ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ, ਪ੍ਰਬਲ ਜ੍ਵਾਲਾ)।
Mantra 10
आ तं भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थौक्थ आ भज शस्यमाने । प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनददुज्जनित्वैः ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸੌਸ਼੍ਰਵਸ—ਸੱਚੀ ਸੁਣਵਾਈ—ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਉਕਥ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਆ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉੱਭਰਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਉਹ ਭੇਦ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਜਨਿਤੀਆਂ ਨਾਲ।
Mantra 11
त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून्विश्वा वसु दधिरे वार्याणि । त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਯਜਮਾਨ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਸੂ ਅਤੇ ਵਰ੍ਯ ਧਨ ਧਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦ੍ਰਵਿਣ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਉਸ਼ਿਜ—ਜ੍ਵਾਲਾ ਦੇ ਖੋਜੀ—ਗੋਮੰਤ (ਕਿਰਣਮਯ) ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।
Mantra 12
अस्ताव्यग्निर्नरां सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः । अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥
ਨਰਾਂ ਲਈ ਸੁਸ਼ੇਵ—ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੋਮਗੋਪਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਦ੍ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਨੂੰ ਹੂਵਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਦੇਵੋ, ਅਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸੁਵੀਰ-ਸੰਪੰਨ ਰਯਿ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੂਰਨਤਾ—ਧਾਰੋ।
Frequently Asked Questions
It presents Agni in three domains: first as a heavenly fire, second as the ritual fire kindled by humans (Jātavedas), and third as a hidden fire in the waters—showing Agni as a cosmic principle present everywhere.
Jātavedas means “knower of all births/creatures.” In the hymn it highlights Agni’s all-knowing, guiding nature and his fitness to carry offerings and intentions to the gods.
The hymn seeks peaceful well-being (without hostility) and asks the gods to establish “rayi”—plenitude/prosperity—described as suvīra, rich in heroic strength and vitality.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.