Mantra 3
Sukta 10.184
Devata: Aśvins (as manifesters/healers) with the Aranī-fire symbolism
Samhita Patha (Devanagari)
हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्थतो अश्विना । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥
Samhita Patha (IAST)
हि॒र॒ण्ययी॑ अ॒रणी॒ यं नि॒र्मन्थ॑तो अ॒श्विना॑ । तं त॒त गर्भं॑ हवामहे दश॒मे मा॒सि सूत॑वे ॥
Transliteration
hiraṇyáyī araṇī yáṃ nír-manthato aśvinā | táṃ tat gárbhaṃ havāmahe daśamé mā́si sūtáve ||
Translation
ਸੁਵਰਨ ਅਰਣੀ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨੌ ਮਥ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਸਵ ਹੋਵੇ।
Padapatha (Word Analysis)
हि॒र॒ण्ययी॒ इति॑ । अ॒रणी॒ इति॑ । यम् । निः॒ऽमन्थ॑तः । अ॒श्विना॑ । तम् । ते॒ । गर्भ॑म् । ह॒वा॒म॒हे॒ दश॒मे मा॒सि सूत॑वे ॥हिरण्ययी इति । अरणी इति । यम् । निःमन्थतः । अश्विना । तम् । ते । गर्भम् । हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥hiraṇyayī iti | araṇī iti | yam | niḥ-manthataḥ | aśvinā | tam | te | garbham | havāmahe daśame māsi sūtave
Word by Word
हिरण्ययीgolden, made of gold
हिरण्ययी:
विशेषण (कर्म/कर्मधारय-सम्बन्ध) — ‘अरणी’ का विशेषण
TypeAdjective
Rootहिरण्य (प्रातिपदिक) + -यी (स्त्री. प्रत्यय)
अरणीfire-drill (arani)
अरणी:
कर्म (यम्…निर्मन्थतः का कर्म)
TypeNoun
Rootअरणी (प्रातिपदिक)
यम्which, whom (that)
यम्:
कर्म (निर्मन्थतः का)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
निर्मन्थतःyou two churn/produce by churning
निर्मन्थतः:
क्रिया (कर्तृ: अश्विना)
TypeVerb
Rootमन्थ् (धातु) + निर्- (उपसर्ग)
अश्विनाthe two Aśvins
अश्विना:
कर्तृ (निर्मन्थतः के कर्ता)
TypeNoun (dual deity name)
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
तम्that (him/it)
तम्:
कर्म (हवामहे का)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तत्that very
तत्:
विशेषण (गर्भम् का)
TypePronoun/Determiner
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
गर्भम्embryo, foetus, child in the womb
गर्भम्:
कर्म (हवामहे का)
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
हवामहेwe invoke, we call upon
हवामहे:
क्रिया (कर्तृ: वयम्)
TypeVerb
Rootह्वा (धातु) [=हव्/हू]
दशमेin the tenth
दशमे:
अधिकरण (कालाधिकरण)
TypeAdjective (ordinal)
Rootदशम (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
मासिin (the) month
मासि:
अधिकरण (काल: ‘मासि’)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
सूतवेfor giving birth, for delivery
सूतवे:
प्रयोजन/सम्प्रदान (हेतु/उद्देश्य: ‘प्रसवाय’)
TypeKṛdanta (verbal noun) / Infinitival-dative usage
Rootसू (धातु) → सूतव्/सूतु (कृदन्त-प्रातिपदिक, ‘प्रसव/जनन’ अर्थ) अथवा √सू + तुमुन्-प्रकारेण दातिव्