Sukta 161
Sukta 10.161
Traditionally associated with healing/expulsion hymns (bhaiṣajya); specific rishi attribution varies by Anukramaṇī
Indrāgnī (dual deity)
Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)
ਇਹ ਛੋਟਾ ਚਿਕਿਤਸਕ (ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ/ਆਯੁਸ਼੍ਯ) ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ–ਅਗਨੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਕੇ ਖੋਖਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ “ਗ੍ਰਾਹੀ” (ਫੜਨ ਵਾਲਾ/ਸੀਜ਼ਰ) ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹਵਿਸ (ਅਰਪਣ/ਆਹੁਤੀ) ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਮੁੜ ਲਿਆਂਦਾ” ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਅਤੇ ਆਯੁ-ਅਵਧੀ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਰਿਤ (ਕਲੇਸ਼, ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਗਲਤ ਗਤੀ) ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात् । ग्राहिर्जग्राह यदि वैतदेनं तस्या इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम् ॥
ਹਵਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਛੁਡਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਅਜਾਣ ਯਕਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਵੀ। ਜੇ ‘ਗ੍ਰਾਹੀ’ (ਫੜਨ ਵਾਲਾ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਫੜ ਤੋਂ, ਹੇ ਇੰਦਰ-ਅਗਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਓ।
Mantra 2
यदि क्षितायुर्यदि वा परेतो यदि मृत्योरन्तिकं नीत एव । तमा हरामि निॠतेरुपस्थादस्पार्षमेनं शतशारदाय ॥
ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਪਰੇ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਪਰਸ਼ਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤੱਕ (ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਲਈ)।
Mantra 3
सहस्राक्षेण शतशारदेन शतायुषा हविषाहार्षमेनम् । शतं यथेमं शरदो नयातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् ॥
ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀ (ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਤ-ਸ਼ਾਰਦ (ਸੌ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤਾਂ) ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਆਯੁਸ਼ (ਸੌ ਗੁਣਾ ਆਯੁ-ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ, ਹਵਿਸ਼ਾ—ਅਰਪਣ ਦੁਆਰਾ—ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਜੋ ਇੰਦਰ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੌ ਰੁੱਤਾਂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੁਰਿਤ (ਦੁਖ-ਦੋਸ਼) ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।
Mantra 4
शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ्छतमु वसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायुषा हविषेमं पुनर्दुः ॥
ਸੌ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤਾਂ ਜੀਉ, ਸਦਾ ਵਧਦਾ ਰਹਿ; ਸੌ ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸੌ ਵਸੰਤ। ਇੰਦਰ-ਅਗਨੀ, ਸਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸ਼ਤ-ਆਯੁਸ਼ ਹਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਭਾਲਣ—ਇਸ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਵੀਂ ਕਰਨ।
Mantra 5
आहार्षं त्वाविदं त्वा पुनरागाः पुनर्नव । सर्वाङ्ग सर्वं ते चक्षुः सर्वमायुश्च तेऽविदम् ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਆ—ਨਵਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਸਦਾ ਨਵਾਂ। ਸਰਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ—ਤੇਰਾ ਸਰਵ ਚਕ੍ਸ਼ੁ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਤੇਰਾ ਸਰਵ ਆਯੁਸ਼ ਵੀ; ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is a short Vedic healing hymn that asks Indra and Agni to free a person from wasting sickness and from a ‘seizing’ force, and to restore full life, strength, and sight.
Indra represents the power that breaks obstruction and leads beyond danger, while Agni represents the purifying fire that carries the offering and the prayer. Together they act as a united force for release and restoration.
It can be recited in a simple healing rite with an offering (like ghee into fire) or as a spoken prayer near the patient, focusing on the key ideas: release from the grasp, return of vitality, and blessing for long life.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.