Sukta 10
Sukta 10.10
Dialogic hymn (Yama–Yamī tradition); powers implied include Agni (as Pituḥ Napāt) and cosmic order
ਇਹ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਮ–ਯਮੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਯਮੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਯਮ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ṛta (ਕੌਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ/ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਮਿਆਰ ਸਚੇਤ ਚੋਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਯਮੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਮਿਲਾਪ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਮਤੀ/ਸਮਰਸਤਾ (saṃvid) ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
ओ चित्सखायं सख्या ववृत्यां तिरः पुरू चिदर्णवं जगन्वान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥
ਓ ਚਿਤ्, ਸਖਿਆ ਨਾਲ ਸਖੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾੜ੍ਹ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਧਾ (ਜਾਣਕਾਰ) ਪਿਤਰ ਦੇ ਨਪਾਤ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ।
Mantra 2
न ते सखा सख्यं वष्ट्येतत्सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति । महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तार उर्विया परि ख्यन् ॥
ਤੇਰਾ ਸਖਾ ਇਹ ਸਖਿਆ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਸਮ-ਲੱਛਣਤਾ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੀਰ, ਦ੍ਯੌ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਵੀਯਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਰਿ-ਖ੍ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्यजसं मर्त्यस्य । नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्युः पतिस्तन्वमा विविश्याः ॥
ਅਮ੍ਰਿਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਮਰਤ੍ਯ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਵੀ (ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ)। ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਜਨ੍ਯੁಃ, ਪਤੀ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੀ ਤਨ੍ਵਾ (ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੱਤਾ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।
Mantra 4
न यत्पुरा चकृमा कद्ध नूनमृता वदन्तो अनृतं रपेम । गन्धर्वो अप्स्वप्या च योषा सा नो नाभिः परमं जामि तन्नौ ॥
ਜੇ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਸੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗੀਏ? ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਜਲਮਈ ਕੁੜੀ—ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਜਾਮੀ (ਸਰਵੋਚ ਬੰਧੁਤਾ); ਇਹੀ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਆਪਸੀ ਬੰਧਨ ਹੈ।
Mantra 5
गर्भे नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः । नकिरस्य प्र मिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य पृथिवी उत द्यौः ॥
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਡਾ ਜਨਿਤਾ—ਦੰਪਤੀ ਵਾਂਗ—ਕਿਹੜਾ ਦੇਵ ਸੀ? ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ। ਉਸ ਦੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਪૃਥਵੀ ਅਤੇ ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼) ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 6
को अस्य वेद प्रथमस्याह्नः क ईं ददर्श क इह प्र वोचत् । बृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु ब्रव आहनो वीच्या नॄन् ॥
ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਧਾਮ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ—ਹੇ ਆਹਨ (ਵਧਕ), ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਬਚਨ ਬੋਲੇਂਗਾ?
Mantra 7
यमस्य मा यम्यं काम आगन्त्समाने योनौ सहशेय्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि चिद्वृहेव रथ्येव चक्रा ॥
ਯਮ ਵੱਲ—ਯਮੀ (ਜੁੜਵਾਂ) ਵੱਲ—ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਾਮਨਾ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕੋ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਸਹ-ਸ਼ਯਿਆ ਹੋਈਏ। ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਨੁ ਅਰਪ ਦਿਆਂ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਚੱਕਾ ਰਥੀਏ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦੇ।
Mantra 8
न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति । अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चक्रा ॥
ਇੱਥੇ ਚਲਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਪਸ਼ (ਪਹਿਰੇਦਾਰ) ਨਾ ਤਾਂ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਖ ਮਿਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਦ-ਹਨਨ (ਮਦ/ਆਨੰਦ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ), ਦੂਜੇ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਜਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਰਥ ਦਾ ਚੱਕਾ ਜਿਵੇਂ ਰਥੀਏ ਤੋਂ ਛੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲੈ।
Mantra 9
रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत्सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् । दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमीर्यमस्य बिभृयादजामि ॥
ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਖੁ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖੁਲ੍ਹੇ। ਦਿਆਉ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀ ਇਕ ਯੁਗਲ ਹਨ—ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ; ਯਮੀ ਯਮ ਨੂੰ ਧਾਰੇ—ਅਜਾਮੀ (ਅਨੁਚਿਤ ਮਿਲਾਪ) ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੁੜਵਾਂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਵਿਭ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ।
Mantra 10
आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि । उप बर्बृहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मत् ॥
ਆ ਘਾ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵੱਲ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਜਾਮੀ (ਇੱਕੋ ਗੋਤ/ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ) ਜਾਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਉਠਾ; ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਹੋਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭ।
Mantra 11
किं भ्रातासद्यदनाथं भवाति किमु स्वसा यन्निॠतिर्निगच्छात् । काममूता बह्वेतद्रपामि तन्वा मे तन्वं सं पिपृग्धि ॥
ਭਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਭੈਣ ਕੀ ਹੈ, ਜੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ (ਵਿਨਾਸ਼) ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇ? ਕਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਤਨੂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਨੂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ।
Mantra 12
न वा उ ते तन्वा तन्वं सं पपृच्यां पापमाहुर्यः स्वसारं निगच्छात् । अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤਨੂ ਨਾਲ ਤਨੂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵਸਾ (ਭੈਣ) ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ; ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Mantra 13
बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥
ਹਾਇ, ਹਾਇ, ਹੇ ਯਮ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਰਬੰਦ ਜੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਲਿਬੁਜਾ ਲਤਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਬੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਿ-ਸ੍ਵਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Mantra 14
अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥
ਹੇ ਯਮੀ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਲਿਬੁਜਾ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਬੜਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ—ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਭਾਗੀ ਸੰਵਿਦ् (ਪਰਸਪਰ ਸਮਝੌਤਾ) ਬਣਾਉ।
Frequently Asked Questions
It is a dialogue where Yamī urges Yama to unite with her, and Yama refuses because it would break ṛta (right order). The hymn teaches that desire must be guided by law and harmony.
They are the devānāṃ spaśaḥ—figures of divine surveillance. In meaning, they represent conscience and the idea that actions are seen and carry moral consequences.
Because Yama’s solution is not repression but redirection: desire should find an auspicious, lawful form. The closing emphasizes “subhadrā saṃvid”—a fortunate, harmonious agreement aligned with ṛta.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.