Sukta 56
Sukta 1.56
Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)
Trishtubh (probable; requires metrical verification)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਟੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਭੂਰੇ-ਜੁੱਤੇ ਰਥ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੱਜਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਵਿਸ਼ੀ (ਦਿਵ੍ਯ ਬਲ) ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦਿਆਉਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਿਜੈ-ਊਰਜਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
एष प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिषोऽत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । दक्षं महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥
ਇਹ (ਇੰਦਰ) ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਾ ਹੈ; ਢੱਕਣ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲਈ ਸੁਵਰਨ ਦක්ෂਤਾ (ਦક્ષ) ਨੂੰ ਪਾਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰੀਆਂ (ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ ਘੋੜੇ) ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ, ਭੂ-ਸਮ ਕਲਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
तं गूर्तयो नेमन्निषः परीणसः समुद्रं न संचरणे सनिष्यवः । पतिं दक्षस्य विदथस्य नू सहो गिरिं न वेना अधि रोह तेजसा ॥
ਉਸ ਵੱਲ ਸੁਚਾਲਿਤ ਖੋਜੀ—ਨਿਯਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (ਇਸ਼ಃ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਦੱਖ ਦੇ ਪਤੀ, ਵਿਦਥ (ਯਜਨ-ਸਭਾ) ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕੋਲ—ਬਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ—ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
स तुर्वणिर्महाँ अरेणु पौंस्ये गिरेर्भृष्टिर्न भ्राजते तुजा शवः । येन शुष्णं मायिनमायसो मदे दुध्र आभूषु रामयन्नि दामनि ॥
ਉਹ ਤੁਰਵਣਿ—ਮਹਾਨ, ਪੁਰਖੀ ਬਲ ਵਿੱਚ ਧੂੜ-ਰਹਿਤ—ਪਹਾੜ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਚੋਟ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦਾ ਤੁਜਾ ਸ਼ਵ (ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਲ)। ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਯਸ (ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ) ਮਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ੁਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ; ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ।
Mantra 4
देवी यदि तविषी त्वावृधोतय इन्द्रं सिषक्त्युषसं न सूर्यः । यो धृष्णुना शवसा बाधते तम इयर्ति रेणुं बृहदर्हरिष्वणिः ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਤੇਰੀ ਵਧਦੀ ਤਵਿਸ਼ੀ—ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਜੋ ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਵਸ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਹਟਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰੇਣੂ (ਧੂੜ) ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਹਰਿਸ਼ਵਣੀ (ਹਰੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਵਾਲਾ) ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
वि यत्तिरो धरुणमच्युतं रजोऽतिष्ठिपो दिव आतासु बर्हणा । स्वर्मीळ्हे यन्मद इन्द्र हर्ष्याहन्वृत्रं निरपामौब्जो अर्णवम् ॥
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਚਲ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਧਰੁਣ (ਪੱਕੇ ਆਧਾਰ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਣਾ (ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਜੋ (ਮੱਧ-ਲੋਕ) ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਤਦ ਸ੍ਵਰਮੀਲ਼੍ਹੇ—ਸ੍ਵਰ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਜਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਉਸ ਮਦ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਰ੍ਣਵ (ਸਮੁੰਦਰ-ਪੂਰ) ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਹਿਣ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Mantra 6
त्वं दिवो धरुणं धिष ओजसा पृथिव्या इन्द्र सदनेषु माहिनः । त्वं सुतस्य मदे अरिणा अपो वि वृत्रस्य समया पाष्यारुजः ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਓਜਸ ਨਾਲ ਦਿਵ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਰੁਣ (ਸਹਾਰਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਸਦਨਾਂ (ਆਧਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਸੁਤ ਸੋਮ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪಃ (ਜਲਾਂ) ਨੂੰ ਛੁਡਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸ਼੍ਯਾ (ਬੇੜੀਆਂ) ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Frequently Asked Questions
The hymn praises Indra, especially his victorious strength, his tawny-steed chariot, and his power to remove darkness and obstacles.
It refers to the classic Vedic story where Indra breaks Vṛtra’s blockage and lets the waters flow again—symbolizing rain, abundance, and the freeing of blocked life-energy.
Taviṣī is Indra’s divine might or empowering power. The hymn describes it as the force that ‘yokes’ Indra to help, like the Sun bringing forth the Dawn.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.