HomeRig VedaMandala 1Sukta 164Mantra 23
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 23

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya
Devata: Chandas (Vedic meters) as formative powers of mantra; amṛtatva as goal
Chandas: Triṣṭubh

यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः ॥

yád gāyatré ádhi gāyatrám ā́hitaṃ traiṣṭubhād vā́ traiṣṭubhaṃ nír atakṣata | yád vā́ jágaj jagaty ā́hitaṃ padáṃ yá ít tád vidús té amṛtatvám ānaśuḥ ||

ਜਦੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਟਿਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਨੂੰ ਘੜ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜਗਤਿ—ਚਲਦੇ ਜਗਤ—ਵਿੱਚ ਪਦ, ਉਹ ਕਦਮ, ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

यत्that which
यत्:
सम्बन्ध/विशेष्य-निर्देश (correlative)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
गायत्रेin/within the Gāyatrī (metre)
गायत्रे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootगायत्र (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
अधिकरण-सम्बन्ध (upon/over)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
गायत्रम्the Gāyatra (metre/verse-form)
गायत्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगायत्र (प्रातिपदिक)
आहितम्placed, set, established
आहितम्:
कर्म-विशेषण
TypeParticiple (past passive)
Root√धा (धा धारणे) + आ- (उपसर्ग); क्त-प्रत्यय
त्रैष्टुभात्from the Triṣṭubh (metre)
त्रैष्टुभात्:
अपादान
TypeNoun
Rootत्रैष्टुभ (प्रातिपदिक)
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
त्रैष्टुभम्the Triṣṭubh (metre)
त्रैष्टुभम्:
कर्म
TypeNoun
Rootत्रैष्टुभ (प्रातिपदिक)
निरतक्षतthey fashioned, they hewed out
निरतक्षत:
क्रिया
TypeVerb
Root√तक्ष् (तक्षूँ तक्षणे) + निर्- (उपसर्ग)
यत्that which
यत्:
सम्बन्ध/विशेष्य-निर्देश (correlative)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वाor
वा:
विकल्प
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
जगत्the moving (one); the Jagat
जगत्:
कर्म-निर्देश (as object in the clause)
TypeNoun/Adjective
Rootजगत् (प्रातिपदिक; from √गम् with -at)
जगत्य्in/within the Jagatī (metre)
जगत्य्:
अधिकरण
TypeNoun
Rootजगती (प्रातिपदिक)
आहितम्placed, set
आहितम्:
कर्म-विशेषण
TypeParticiple (past passive)
Root√धा + आ-; क्त-प्रत्यय
पदम्a step; a word/foot (metrical foot)
पदम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्ता
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इत्indeed, just
इत्:
निपात (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootइत् (अव्यय/निपात)
तत्that
तत्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विदुःthey know
विदुः:
क्रिया
TypeVerb
Root√विद् (विदँ ज्ञाने)
तेthey
ते:
कर्ता
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अमृतत्वम्immortality
अमृतत्वम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअमृतत्व (प्रातिपदिक; अमृत + त्व)
आनशुःthey attained
आनशुः:
क्रिया
TypeVerb
Root√नश् (नशँ प्राप्तौ) + आ- (उपसर्ग)