Sukta 146
Sukta 1.146
Agni
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਅੱਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—“ਤਿੰਨ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ” ਅਤੇ “ਸੱਤ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ”—ਜੋ ਦੋ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਣੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਦੋ ਗਾਂਵਾਂ” (ਦੁਹਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋੜੀ ਬਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਯਜ્ઞਾਗਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਨਿਯਤ/ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Mantras
Mantra 1
त्रिमूर्धानं सप्तरश्मिं गृणीषेऽनूनमग्निं पित्रोरुपस्थे । निषत्तमस्य चरतो ध्रुवस्य विश्वा दिवो रोचनापप्रिवांसम् ॥
ਮੈਂ ਅਗਨਿ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਤ੍ਰਿਮੂರ್ಧਾਨ, ਸਪਤਰਸ਼ਮੀ, ਅਨੂਨ; ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਰੂ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਦਿਉ ਦੇ ਸਭ ਰੋਚਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
उक्षा महाँ अभि ववक्ष एने अजरस्तस्थावितऊतिॠष्वः । उर्व्याः पदो नि दधाति सानौ रिहन्त्यूधो अरुषासो अस्य ॥
ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ; ਅਜਰ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪੋਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਦ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰੁਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਊਧਰ ਨੂੰ ਚਾਟਦੀਆਂ ਹਨ—ਪੋਸ਼ਕ ਸਾਰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ।
Mantra 3
समानं वत्समभि संचरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । अनपवृज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने ॥
ਇੱਕੋ ਵਤਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਦੋ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਚਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ। ਨਾ ਮੁੜ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀਆਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਤੁ ਟਿਕਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 4
धीरासः पदं कवयो नयन्ति नाना हृदा रक्षमाणा अजुर्यम् । सिषासन्तः पर्यपश्यन्त सिन्धुमाविरेभ्यो अभवत्सूर्यो नॄन् ॥
ਧੀਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਕਵੀ ਸੱਚੇ ਪਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜੁਰ੍ਯ (ਅਜਰ) ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚੌਫੇਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ (ਨਦੀ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
दिदृक्षेण्यः परि काष्ठासु जेन्य ईळेन्यो महो अर्भाय जीवसे । पुरुत्रा यदभवत्सूरहैभ्यो गर्भेभ्यो मघवा विश्वदर्शतः ॥
ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਉਹ ਕਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਦਾਰ, ਪੂਜਨੀਯ—ਮਹਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੂਰਹੈ (ਸੂਰਜ-ਹਨਨਕਾਰੀ) ਗਰਭਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਮਘਵਾ (ਦਾਨਵੀਰ) ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
These are symbolic epithets: “three-headed” can suggest Agni’s presence in three realms (earth, midspace, heaven) or three ritual forms, while “seven-rayed” points to his complete radiance—light spreading in all directions and through the ordered powers often counted as seven.
The phrase can mean Heaven and Earth as cosmic parents, and also the two fire-sticks used to kindle the sacrificial fire. The sukta intentionally allows both the cosmic and the ritual reading.
It is a riddle-like image for paired nurturing forces that sustain Agni—such as Heaven and Earth, day and night, or two complementary ritual powers—moving around the one ‘calf’, the newly born fire, as it is established on the straight path of order (ṛta).
Ask anything about Sukta 146 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.