Prakarana 9

Verse 168 (चौपाई)

मूदेउँ नयन त्रसित जब भयउँ। पुनि चितवत कोसलपुर गयऊँ।। मोहि बिलोकि राम मुसुकाहीं। बिहँसत तुरत गयउँ मुख माहीं।। उदर माझ सुनु अंडज राया। देखेउँ बहु ब्रह्मांड निकाया।। अति बिचित्र तहँ लोक अनेका। रचना अधिक एक ते एका।। कोटिन्ह चतुरानन गौरीसा। अगनित उडगन रबि रजनीसा।। अगनित लोकपाल जम काला। अगनित भूधर भूमि बिसाला।। सागर सरि सर बिपिन अपारा। नाना भाँति सृष्टि बिस्तारा।। सुर मुनि सिद्ध नाग नर किंनर। चारि प्रकार जीव सचराचर।।

mūdeuṁ nayan trasit jab bhayauṁ, puni citavat kosalapura gayauṁ. mohi biloki rāma musukāhīṁ, bihaṁsat turata gayauṁ mukha māhīṁ. udara mājha sunu aṇḍaja rāyā, dekheuṁ bahu brahmāṇḍa nikāyā. ati bicitra tahaṁ loka anekā, racanā adhika eka te ekā. koṭinhiṁ caturānana gaurīsā, aganita uḍagana rabi rajanīsā. aganita lokapāla jama kālā, aganita bhūdhara bhūmi bisālā. sāgara sari sara bipina apārā, nānā bhāँti sṛṣṭi bistārā. sura muni siddha nāga nara kiṁnara, cāri prakāra jīva sacarācara.

ਜਦ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਈਆਂ; ਫਿਰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੇਖੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ, ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ, ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਿਛਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ: ਕਰੋੜਾਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਅਸੰਖ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ; ਅਸੰਖ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ, ਯਮ ਅਤੇ ਕਾਲ; ਅਸੰਖ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਧਰਤੀਆਂ; ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਜੰਗਲ; ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਨਾਗ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਿੰਨਰ, ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ-ਜਗਤ।

Verse 169 (दोहा/सोरठा)

जो नहिं देखा नहिं सुना जो मनहूँ न समाइ। सो सब अद्भुत देखेउँ बरनि कवनि बिधि जाइ।।80(क)।। एक एक ब्रह्मांड महुँ रहउँ बरष सत एक। एहि बिधि देखत फिरउँ मैं अंड कटाह अनेक।।80(ख)।।

jo nahiṁ dekhā nahiṁ sunā jo manahūṁ na samāi, so saba adbhuta dekheuṁ barani kavan bidhi jāi. 80(ka) eka eka brahmāṇḍa mahuṁ rahauṁ baraṣa sata eka, ehi bidhi dekhat phirauṁ maiṁ aṇḍa kaṭāha aneka. 80(kha)

ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਾ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਚੰਭਾ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ? ਹਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡੇ ਵੇਖਦਾ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 170 (चौपाई)

लोक लोक प्रति भिन्न बिधाता। भिन्न बिष्नु सिव मनु दिसित्राता।। नर गंधर्ब भूत बेताला। किंनर निसिचर पसु खग ब्याला।। देव दनुज गन नाना जाती। सकल जीव तहँ आनहि भाँती।। महि सरि सागर सर गिरि नाना। सब प्रपंच तहँ आनइ आना।। अंडकोस प्रति प्रति निज रुपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा।। अवधपुरी प्रति भुवन निनारी। सरजू भिन्न भिन्न नर नारी।। दसरथ कौसल्या सुनु ताता। बिबिध रूप भरतादिक भ्राता।। प्रति ब्रह्मांड राम अवतारा। देखउँ बालबिनोद अपारा।।

loka loka prati bhinna bidhātā, bhinna biṣṇu siva manu disitrātā. nara gandharba bhūta betālā, kiṁnara nisicara pasu khaga byālā. deva danuja gana nānā jātī, sakala jīva tahaṁ ānahi bhāँtī. mahi sari sāgara sara giri nānā, saba prapañca tahaṁ ānai ānā. aṇḍakosa prati prati nija rūpā, dekheuṁ jinasa aneka anūpā. avadhapurī prati bhuvana ninārī, sarajū bhinna bhinna nara nārī. dasaratha kausalya sunu tātā, bibidha rūpa bharatādika bhrātā. prati brahmāṇḍa rāma avatārā, dekhauṁ bāla-binoda apārā.

ਹਰ-ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ; ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਭੂਤ ਤੇ ਵੇਤਾਲ; ਕਿੰਨਰ, ਦੈਤ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਸੱਪ; ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਧਰਤੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਪਹਾੜ—ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨਾਲ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਲੱਗ ਤੇ ਅਨੂਠੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਯੋਧਿਆ ਪਛਾਣੀ; ਸਰਯੂ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਸੀ, ਨਰ-ਨਾਰੀ ਵੀ ਵੱਖਰੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ—ਅਤੇ ਭਰਤ ਆਦਿਕ ਭਰਾ ਵੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸੇ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਾਲ-ਲੀਲਾ ਵੇਖੀ।

Verse 171 (दोहा/सोरठा)

भिन्न भिन्न मै दीख सबु अति बिचित्र हरिजान। अगनित भुवन फिरेउँ प्रभु राम न देखेउँ आन।।81(क)।। सोइ सिसुपन सोइ सोभा सोइ कृपाल रघुबीर। भुवन भुवन देखत फिरउँ प्रेरित मोह समीर।।81(ख)

bhinna bhinna maiṁ dīkha sabu ati bicitra harijān, aganita bhuvana phireuṁ prabhu rāma na dekheuṁ ān. 81(ka) soi sisupan soi sobhā soi kṛpāla raghubīra, bhuvana bhuvana dekhat phirauṁ prerita moha samīra. 81(kha)

ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਸੀ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਅਦਭੁਤ, ਹੇ ਹਰਿ ਦੇ ਦਾਸ। ਮੈਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹੀ ਬਾਲਪਨ, ਉਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉਹੀ ਕਰੁਣਾਮਯ ਰਘੁਵੀਰ: ਮੋਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਲੋਕ-ਲੋਕ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੱਕਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 172 (चौपाई)

भ्रमत मोहि ब्रह्मांड अनेका। बीते मनहुँ कल्प सत एका।। फिरत फिरत निज आश्रम आयउँ। तहँ पुनि रहि कछु काल गवाँयउँ।। निज प्रभु जन्म अवध सुनि पायउँ। निर्भर प्रेम हरषि उठि धायउँ।। देखउँ जन्म महोत्सव जाई। जेहि बिधि प्रथम कहा मैं गाई।। राम उदर देखेउँ जग नाना। देखत बनइ न जाइ बखाना।। तहँ पुनि देखेउँ राम सुजाना। माया पति कृपाल भगवाना।। करउँ बिचार बहोरि बहोरी। मोह कलिल ब्यापित मति मोरी।। उभय घरी महँ मैं सब देखा। भयउँ भ्रमित मन मोह बिसेषा।।

bhramat mohi brahmāṇḍa anekā, bīte manahuṁ kalpa sata ekā. phirat phirat nija āśrama āyauṁ, tahaṁ puni rahi kachu kāla gavāँyauṁ. nija prabhu janma avadha suni pāyauṁ, nirbhara prema haraṣi uṭhi dhāyauṁ. dekhauṁ janma mahotsava jāī, jehi bidhi prathama kahā maiṁ gāī. rāma udara dekheuṁ jaga nānā, dekhat banai na jāi bakhānā. tahaṁ puni dekheuṁ rāma sujānā, māyā pati kṛpāla bhagavānā. karauṁ bicāra bahori bahorī, moha kalila byāpita mati morī. ubhau ghari mahaँ maiṁ saba dekhā, bhayauṁ bhramita mana moha biseṣā.

ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਕਲਪ ਬੀਤ ਗਏ। ਫਿਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਥ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ; ਅਸੀਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਉਤਸਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਵੇਖੇ—ਇੰਨੇ ਕਿ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਇਆ-ਪਤੀ, ਸਰਬਜ੍ਞ, ਕਰੁਣਾਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਮੋਹ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 173 (दोहा/सोरठा)

देखि कृपाल बिकल मोहि बिहँसे तब रघुबीर। बिहँसतहीं मुख बाहेर आयउँ सुनु मतिधीर।।82(क)।।

dekhi kṛpāla bikala mohi bihaṁse taba raghubīra | bihaṁsatahiṁ mukha bāhera āyuṁ sunu matidhīra ||82(ka)||

ਮੈਨੂੰ ਵਿਹਲ ਵੇਖ ਕੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਵੀਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਧੀਰ-ਮਨ ਵਾਲੇ।

Verse 174 (चौपाई)

सोइ लरिकाई मो सन करन लगे पुनि राम। कोटि भाँति समुझावउँ मनु न लहइ बिश्राम।।82(ख)।।

soi larikāī mo sana karana lage puni rāma | koṭi bhāṁti samujhāvuṁ manu na lahai biśrāma ||82(kha)||

ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਸੇ ਬਾਲਕ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਤੇ ਵੀ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 175 (दोहा/सोरठा)

देखि चरित यह सो प्रभुताई। समुझत देह दसा बिसराई।। धरनि परेउँ मुख आव न बाता। त्राहि त्राहि आरत जन त्राता।। प्रेमाकुल प्रभु मोहि बिलोकी। निज माया प्रभुता तब रोकी।। कर सरोज प्रभु मम सिर धरेऊ। दीनदयाल सकल दुख हरेऊ।। कीन्ह राम मोहि बिगत बिमोहा। सेवक सुखद कृपा संदोहा।। प्रभुता प्रथम बिचारि बिचारी। मन महँ होइ हरष अति भारी।। भगत बछलता प्रभु कै देखी। उपजी मम उर प्रीति बिसेषी।। सजल नयन पुलकित कर जोरी। कीन्हिउँ बहु बिधि बिनय बहोरी।।

dekhi carita yaha so prabhutāī | samujhata deha dasā bisarāī || dharani pareuṁ mukha āva na bātā | trāhi trāhi ārata jana trātā || premākula prabhu mohi bilokī | nija māyā prabhutā taba rokī || kara saroja prabhu mama sira dhareū | dīnadayāla sakala dukha hareū || kīnha rāma mohi bigata bimoha | sevaka sukhada kṛpā saṁdoha || prabhutā prathama bicāri bicārī | mana mahaṁ hoi haraṣa ati bhārī || bhagata bachalatā prabhu kai dekhī | upajī mama ura prīti biseṣī || sajala nayana pulakita kara jorī | kīnhiuṁ bahu bidhi binaya bahorī ||

Beholding that act—such sovereign majesty—I understood, and forgot the body’s condition. I fell upon the earth; no words came to my mouth: “Save me, save me, O rescuer of the afflicted!” The Lord, stirred with love, looked upon me; then He checked His own majesty by His māyā. Placing His lotus-hand upon my head, the Merciful to the lowly removed all my sorrow. Rama freed me from delusion—He, a heap of grace, who gives joy to His servant. When I first reflected on His lordship, my heart swelled with immense gladness; but seeing the Lord’s tenderness for devotees, a special love arose within me. With tears in my eyes, my hands joined and my body thrilled, I again and again offered supplication in many ways.

Verse 176 (चौपाई)

सुनि सप्रेम मम बानी देखि दीन निज दास। बचन सुखद गंभीर मृदु बोले रमानिवास।।83(क)।।

suni saprema mama bānī dekhi dīna nija dāsa | bacana sukhada gambhīra mṛdu bole ramānivāsa ||83(ka)||

ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਅਸਹਾਇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਖ਼ਮੀ-ਧਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੋਮਲ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 177 (दोहा/सोरठा)

काकभसुंडि मागु बर अति प्रसन्न मोहि जानि। अनिमादिक सिधि अपर रिधि मोच्छ सकल सुख खानि।।83(ख)।।

kāka-bhasuṇḍi māgu bara ati prasanna mohi jāni | aṇimādika sidhi apara ridhi moccha sakala sukha khāni ||83(kha)||

ਉਹ ਬੋਲੇ, “ਕਾਕਭੁਸ਼ੁੰਡੀ, ਵਰ ਮੰਗ,” ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਾਣ ਕੇ—“ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ, ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ।”

Verse 178 (चौपाई)

एवमस्तु कहि रघुकुलनायक। बोले बचन परम सुखदायक।। सुनु बायस तैं सहज सयाना। काहे न मागसि अस बरदाना।। सब सुख खानि भगति तैं मागी। नहिं जग कोउ तोहि सम बड़भागी।। जो मुनि कोटि जतन नहिं लहहीं। जे जप जोग अनल तन दहहीं।। रीझेउँ देखि तोरि चतुराई। मागेहु भगति मोहि अति भाई।। सुनु बिहंग प्रसाद अब मोरें। सब सुभ गुन बसिहहिं उर तोरें।। भगति ग्यान बिग्यान बिरागा। जोग चरित्र रहस्य बिभागा।। जानब तैं सबही कर भेदा। मम प्रसाद नहिं साधन खेदा।।

evamastu kahi raghukulanāyaka | बोले bacana parama sukhadāyaka || sunu bāyasa taiṁ sahaja sayānā | kāhe na māgasi asa baradānā || saba sukha khāni bhagati taiṁ māgī | nahiṁ jaga kou tohi sama baṛabhāgī || jo muni koṭi jatana nahiṁ lahahīṁ | je japa joga anala tana dahahīṁ || rīझeuँ dekhi tori caturāī | māgehu bhagati mohi ati bhāī || sunu bihaṅga prasāda aba moreṁ | saba subha guna basihahiṁ ura toreṁ || bhagati gyāna bigyāna birāgā | joga caritra rahasya bibhāgā || jānaba taiṁ sabahī kara bhedā | mama prasāda nahiṁ sādhana kheḍā ||

“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਨਾਥ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ: “ਸੁਣ, ਹੇ ਕਾਂ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਗੇਂ? ਭਗਤੀ ਤਾਂ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ—ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ— ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ: ਤੂੰ ਭਗਤੀ ਮੰਗੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਸੁਣ, ਹੇ ਪੰਛੀ: ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਦਗੁਣ ਵੱਸਣਗੇ— ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਤੀਤ-ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਹੱਸਾਂ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਗ। ਤੂੰ ਸਭ ਦੇ ਭੇਦ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣੇਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 179 (दोहा/सोरठा)

माया संभव भ्रम सब अब न ब्यापिहहिं तोहि। जानेसु ब्रह्म अनादि अज अगुन गुनाकर मोहि।।85(क)।। मोहि भगत प्रिय संतत अस बिचारि सुनु काग। कायँ बचन मन मम पद करेसु अचल अनुराग।।85(ख)।।

māyā saṁbhava bhrama saba aba na byāpihahiṁ tohi | jānesu brahma anādi aja aguna guṇākara mohi ||85(ka)|| mohi bhagata priya saṁtata asa bicāri sunu kāga | kāyaṁ bacana mana mama pada karesu acala anurāga ||85(kha)||

ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਭ ਮੋਹ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਤਾਵਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਜਾਣੇਂਗਾ—ਅਨਾਦੀ, ਅਜਨਮਾ—ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ। ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ, ਹੇ ਕਾਂ: ਤਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਟਿਕਾ।

Verse 180 (चौपाई)

अब सुनु परम बिमल मम बानी। सत्य सुगम निगमादि बखानी।। निज सिद्धांत सुनावउँ तोही। सुनु मन धरु सब तजि भजु मोही।। मम माया संभव संसारा। जीव चराचर बिबिधि प्रकारा।। सब मम प्रिय सब मम उपजाए। सब ते अधिक मनुज मोहि भाए।। तिन्ह महँ द्विज द्विज महँ श्रुतिधारी। तिन्ह महुँ निगम धरम अनुसारी।। तिन्ह महँ प्रिय बिरक्त पुनि ग्यानी। ग्यानिहु ते अति प्रिय बिग्यानी।। तिन्ह ते पुनि मोहि प्रिय निज दासा। जेहि गति मोरि न दूसरि आसा।। पुनि पुनि सत्य कहउँ तोहि पाहीं। मोहि सेवक सम प्रिय कोउ नाहीं।। भगति हीन बिरंचि किन होई। सब जीवहु सम प्रिय मोहि सोई।। भगतिवंत अति नीचउ प्रानी। मोहि प्रानप्रिय असि मम बानी।।

aba sunu parama bimala mama bānī | satya sugama nigamādi bakhānī || nija siddhānta sunāvaüṁ tohī | sunu mana dharu saba taji bhaju mohī || mama māyā saṁbhava saṁsārā | jīva carācara bibidhi prakārā || saba mama priya saba mama upajāe | saba te adhika manuja mohi bhāe || tinha maṁha dvija dvija maṁha śrutidhārī | tinha mahuṁ nigama dharama anusārī || tinha maṁha priya birakta puni gyānī | gyānihu te ati priya bigyānī || tinha te puni mohi priya nija dāsā | jehi gati mori na dūsari āsā || puni puni satya kahauṁ tohi pāhīṁ | mohi sevaka sama priya kou nāhīṁ || bhagati hīna birañci kina hoī | saba jīvahu sama priya mohi soī || bhagativanta ati nīcau prānī | mohi prānapriya asi mama bānī ||

ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਸੁਣ—ਸੱਚੀ, ਸੁਗਮ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ—ਹੋਰ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਜਗਤ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਭਾਂਤ ਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ-ਵਿਵੇਕ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕੋ ਆਸ ਮੇਰਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਵਰਗਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਪਰ ਭਗਤ—ਭਾਵੇਂ ਨੀਚ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ: ਇਹ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਹੈ।”

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

सुचि सुसील सेवक सुमति प्रिय कहु काहि न लाग। श्रुति पुरान कह नीति असि सावधान सुनु काग।।86।।

suci susīla sevaka sumati priya kahu kāhi na lāga | śruti purāna kaha nīti asi sāvadhāna sunu kāga ||86||

ਜੋ ਸੇਵਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰੇ? ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ, ਹੇ ਕਾਂ।

Verse 182 (चौपाई)

एक पिता के बिपुल कुमारा। होहिं पृथक गुन सील अचारा।। कोउ पंडिंत कोउ तापस ग्याता। कोउ धनवंत सूर कोउ दाता।। कोउ सर्बग्य धर्मरत कोई। सब पर पितहि प्रीति सम होई।। कोउ पितु भगत बचन मन कर्मा। सपनेहुँ जान न दूसर धर्मा।। सो सुत प्रिय पितु प्रान समाना। जद्यपि सो सब भाँति अयाना।। एहि बिधि जीव चराचर जेते। त्रिजग देव नर असुर समेते।। अखिल बिस्व यह मोर उपाया। सब पर मोहि बराबरि दाया।। तिन्ह महँ जो परिहरि मद माया। भजै मोहि मन बच अरू काया।।

eka pitā ke bipula kumārā | hohiṁ pṛthaka guna sīla acārā || kou paṇḍiṁta kou tāpasa gyātā | kou dhanavanta sūra kou dātā || kou sarbagya dharmarata koī | saba para pitahi prīti sama hoī || kou pitu bhagata bacana mana karmā | sapanehuँ jāna na dūsara dharmā || so suta priya pitu prāna samānā | jadyapi so saba bhāँti ayānā || ehi bidhi jīva carācara jete | trijaga deva nara asura samete || akhila bisva yaha mora upāyā | saba para mohi barābari dāyā || tinha maṁha jo parihari mada māyā | bhajai mohi mana baca arū kāyā ||

ਇੱਕੋ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਗੁਣ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ: ਕੋਈ ਪੰਡਿਤ, ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਗਿਆਨੀ; ਕੋਈ ਧਨਵਾਨ, ਕੋਈ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਕੋਈ ਦਾਨੀ; ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਕੋਈ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ—ਤਾਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਬਚਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੀ ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ—ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੈਤ ਸਭ ਨਾਲ— ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਰੁਣਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

पुरूष नपुंसक नारि वा जीव चराचर कोइ। सर्ब भाव भज कपट तजि मोहि परम प्रिय सोइ।।87(क)।। सत्य कहउँ खग तोहि सुचि सेवक मम प्रानप्रिय। अस बिचारि भजु मोहि परिहरि आस भरोस सब।।87(ख)।।

puruṣa napuṃsaka nāri vā jīva carācara koi | sarba bhāva bhaja kapaṭa taji mohi parama priya soi ||87(k)|| satya kahauṁ khaga tohi suci sevaka mama prāṇa-priya | asa bicāri bhaju mohi parihari āsa bharosa saba ||87(kh)||

ਮਰਦ ਹੋਵੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ—ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ, ਚਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਰ—ਜੋ ਪੂਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਛਲ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ: ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਸੇਵਕ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਐਸਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਆਸ ਤੇ ਆਸਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ।

Verse 184 (चौपाई)

कबहूँ काल न ब्यापिहि तोही। सुमिरेसु भजेसु निरंतर मोही।। प्रभु बचनामृत सुनि न अघाऊँ। तनु पुलकित मन अति हरषाऊँ।। सो सुख जानइ मन अरु काना। नहिं रसना पहिं जाइ बखाना।। प्रभु सोभा सुख जानहिं नयना। कहि किमि सकहिं तिन्हहि नहिं बयना।। बहु बिधि मोहि प्रबोधि सुख देई। लगे करन सिसु कौतुक तेई।। सजल नयन कछु मुख करि रूखा। चितइ मातु लागी अति भूखा।। देखि मातु आतुर उठि धाई। कहि मृदु बचन लिए उर लाई।। गोद राखि कराव पय पाना। रघुपति चरित ललित कर गाना।।

kabhū̃ kāla na byāpihi tohī | sumiresu bhajesu niraṃtara mohī || prabhu bacanāmṛta suni na aghāū̃ | tanu pulakita mana ati haraṣāū̃ || so sukha jānai mana aru kānā | nahiṁ rasanā pahiṁ jāi bakhānā || prabhu sobhā sukha jānahim̐ nayanā | kahi kimi sakahim̐ tinhahi nahiṁ bayanā || bahu bidhi mohi prabodhi sukha deī | lage karana sisu kautuka teī || sajala nayana kachu mukha kari rūkhā | citai mātu lāgī ati bhūkhā || dekhi mātu ātura uṭhi dhāī | kahi mṛdu bacana liye ura lāī || goda rākhi karāva paya pānā | raghupati carita lalita kari gānā ||

ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰੇਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਖ ਮਨ ਤੇ ਕਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜੀਭ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਰਸ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬੋਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਣ? ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਤੇ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬੱਚਾ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਣਾਵਟੀ ਰੁਖ਼ੀ ਸੂਰਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਤੱਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖਾ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਗਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 185 (दोहा/सोरठा)

जेहि सुख लागि पुरारि असुभ बेष कृत सिव सुखद। अवधपुरी नर नारि तेहि सुख महुँ संतत मगन।।88(क)।। सोइ सुख लवलेस जिन्ह बारक सपनेहुँ लहेउ। ते नहिं गनहिं खगेस ब्रह्मसुखहि सज्जन सुमति।।88(ख)।।

jehi sukha lāgi purāri asubha beṣa kṛta siva sukhada | avadhapurī nara nāri tehi sukha mahuṁ saṃtata magana ||88(k)|| soi sukha lava-lesa jinha bāraka sapanehū̃ laheu | te nahiṁ ganahiṁ khagesa brahmasukhahi sajjana sumati ||88(kh)||

ਉਸੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵੈਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਕਠੋਰ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਸਦਾ ਉਸੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਲੇਸ਼ ਮਿਲ ਗਿਆ—ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ! ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਗਿਣਦੇ।

Verse 186 (चौपाई)

मैं पुनि अवध रहेउँ कछु काला। देखेउँ बालबिनोद रसाला।। राम प्रसाद भगति बर पायउँ। प्रभु पद बंदि निजाश्रम आयउँ।। तब ते मोहि न ब्यापी माया। जब ते रघुनायक अपनाया।। यह सब गुप्त चरित मैं गावा। हरि मायाँ जिमि मोहि नचावा।। निज अनुभव अब कहउँ खगेसा। बिनु हरि भजन न जाहि कलेसा।। राम कृपा बिनु सुनु खगराई। जानि न जाइ राम प्रभुताई।। जानें बिनु न होइ परतीती। बिनु परतीति होइ नहिं प्रीती।। प्रीति बिना नहिं भगति दिढ़ाई। जिमि खगपति जल कै चिकनाई।।

maiṁ puni avadha raheuṁ kachu kālā | dekheuṁ bāla-binoda rasālā || rāma prasāda bhagati bara pāyauṁ | prabhu pada bandi nijāśrama āyauṁ || taba te mohi na byāpī māyā | jaba te raghunāyaka apanāyā || yaha saba gupta carita maiṁ gāvā | hari māyāṁ jimi mohi nacāvā || nija anubhava aba kahauṁ khagesā | binu hari bhajana na jāhi kalesā || rāma kṛpā binu sunu khagarāī | jāni na jāi rāma prabhutāī || jāneṁ binu na hoi paratītī | binu paratīti hoi nahiṁ prītī || prīti binā nahiṁ bhagati diṛhāī | jimi khagapati jala kai cikanāī ||

ਮੈਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਾਲ-ਲੀਲਾ, ਰਸ-ਭਰੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵੇਖੀ। ਰਾਮ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਬਾਇਆ—ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਵਰਤਾਰੇ ਮੈਂ ਗਾਏ ਹਨ—ਕਿਵੇਂ ਹਰੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ: ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਟਲਦਾ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਿਨਾ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ—ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਿਸ਼ਚਾ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਵ ਨਹੀਂ—ਹੇ ਪੰਛੀ-ਨਾਥ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਿਕਣਾਹਟ।

Verse 187 (दोहा/सोरठा)

बिनु गुर होइ कि ग्यान ग्यान कि होइ बिराग बिनु। गावहिं बेद पुरान सुख कि लहिअ हरि भगति बिनु।।89(क)।। कोउ बिश्राम कि पाव तात सहज संतोष बिनु। चलै कि जल बिनु नाव कोटि जतन पचि पचि मरिअ।।89(ख)।।

binu guru hoi ki gyāna gyāna ki hoi birāga binu | gāvahiṁ beda purāna sukha ki lahi-a hari bhagati binu ||89(k)|| kou bisrāma ki pāva tāta sahaja saṃtoṣa binu | calai ki jala binu nāva koṭi jatana paci paci mari-a ||89(kh)||

ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੋਈ ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ ਗਾ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਹਰੀ-ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਿੱਤਰ! ਸਹਜ ਸੰਤੋਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ? ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਨੌਕਾ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ?—ਲੱਖ ਜਤਨ ਕਰ ਲਏ, ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਘੁਲਦਾ-ਸੁੱਕਦਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।