Sarga 62
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
सुन्दरकाण्ड
ਸਰਗ 62 ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਧੂਵਨ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਖੂਬ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ, ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੰਗਾਮਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਛੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਬਾਗ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ (ਮਧੂਪਾਲਾਂ) ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਦਧਿਮੁਖ, ਜੋ ਬਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਧਿਮੁਖ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਡ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Shlokas
Verse 1
तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान्वानरर्षभः।अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः।।5.62.1।।अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः।
ਤਦ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਮਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਾਨਰੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੋ; ਜੋ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਆਂਗਾ।”॥੫.੬੨.੧॥
Verse 2
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः।।5.62.2।।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु।
ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗਦ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਵਾਨਰ ਮਧੁ ਪੀਣ।’
Verse 3
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया।।5.62.3।।अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम्।
ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੰਨੂੰਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਅਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਾਂ; ਫਿਰ ਐਸੇ ਯੋਗ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ!
Verse 4
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वावचनं वानरर्षभाः।।5.62.4।।साधुसाध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्।
ਅੰਗਦ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!” ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम्।।5.62.5।।जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम्।
ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਅੰਗਦ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮਧੁਵਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਕਿਸੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः।।5.62.6।।अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्।पपुस्सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः।।5.62.7।।
ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬਾਗ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः।।5.62.6।।अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्।पपुस्सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः।।5.62.7।।
ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ—ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਨੇ ਮਧੁ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਫਲ ਲਏ।
Verse 8
उत्पत्य च ततस्सर्वे वनपालान् समागतान्।ताडयन्ति स्म शतश स्सक्तान्मधुवने तदा।।5.62.8।।
ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ।
Verse 9
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते।पिबन्ति सहिता स्सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे।।5.62.9।।
ਦ੍ਰੋਣ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਮਧੁ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਪੀਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 10
केचित्पीत्वा प्रविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः।मधूच्छिष्टेन केचिच्च जग्मुरन्योन्यमुत्कटाः।।5.62.10।।
ਕੁਝ ਮਧੁ-ਰੰਗੇ ਵਾਨਰ ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਿੜਕਦੇ-ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਧੁ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ, ਛੱਤੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਲੈ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਸਨ॥੫.੬੨.੧੦॥
Verse 11
अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः।अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते।।5.62.11।।
ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਿਕ ਕੇ ਟਾਹਣੀ ਫੜੀ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਤਿ ਮਦ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਪੱਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ॥੫.੬੨.੧੧॥
Verse 12
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत्।क्षिपन्ति च तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथाऽपरे।।5.62.12।।
ਮਧੁ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਪਲਵੰਗ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹੇ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ; ਕਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਕਈ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।
Verse 13
केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत्।हरयोमधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले।।5.62.13।।
ਕਈ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਕਦੇ ਸਨ; ਮਧੁ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਨੀਂਦਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਏ।
Verse 14
कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत्।कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत्।।5.62.14।।
ਕਈ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਸਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਕਈ ਹੋਰ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਕੁਝ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਪਰ ਕਈਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।
Verse 15
येऽप्यत्र मधुपाला स्स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु।तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः।।5.62.15।।
ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਮਧੁਪਾਲ—ਦਧਿਮੁਖ ਦੇ ਸੇਵਕ—ਉਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਤੇ ਭਜਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 16
जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं प्रदर्शिताः।अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः।।5.62.16।।
ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਨਾਲ ਘਸਿਟੇ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਦਧਿਮੁਖ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 17
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात्।वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः।।5.62.17।।
ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮਧੁਵਨ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
ततो दधिमुख: क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः।हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन्।।5.62.18।।
ਤਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦਧਿਮੁਖ ਨੇ ਮਧੁਵਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਨਰ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 19
इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान्।बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम्।।5.62.19।।
‘ਇੱਥੇ ਆਓ—ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਾਨਰ ਮਧੁ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਚਲੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚੱਲੀਏ; ਅਸੀਂ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਾਂਗੇ।’
Verse 20
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः।पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः।।5.62.20।।
ਦਧਿਮੁਖ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮਧੁਵਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 21
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम्।समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः।।5.62.21।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਧਿਮੁਖ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੌੜ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਲਵੰਗ ਵਾਨਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇ।
Verse 22
ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः।गृहीत्वाऽऽभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः।।5.62.22।।
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਉਹ ਵਾਨਰ ਪੱਥਰ, ਰੁੱਖ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਹਾੜ ਵੀ—ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਪਿਕੁੰਜਰ ਸਮਾਨ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 23
ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत्।त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः।।5.62.23।।
ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਸਾਲ-ਤਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 24
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान्।अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः।।5.62.24।।
ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀਰ ਪਾਲੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ।
Verse 25
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः।अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा।।5.62.25।।
ਫਿਰ ਦਧਿਮੁਖ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਗੇਵਾਨ ਵਾਨਰਪੁੰਗਵ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 26
तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम्।आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः।।5.62.26।।
ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਆਰ੍ਯਕ ਦਧਿਮੁਖ ਜਦੋਂ ਝਪਟਦਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅੰਗਦ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 27
मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः।अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले।।5.62.27।।
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ ਕਿ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੂਜਯ ਆਰ੍ਯਕ ਹੈ’; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਦਬਾ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलश्शोणितोक्षितः।मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।।5.62.28।।
ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਉਹ ਵੀਰ ‘ਕਪੀਆਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ’ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
स समाश्वस्य सहसा सङ्कृद्धो राजमातुलः।वानरान्वारयामास दण्डेन मधुमोहितान्।।5.62.29।।
ਤੁਰੰਤ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਾਮਾ ਦਧਿਮੁਖ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਮਦ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਰੋਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 30
स कथञ्चिद्विमुक्तस्स्तैर्वानरैर्वानरर्षभः।उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान्।।5.62.30।।
ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਦਧਿਮੁਖ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਜਾ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 31
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः।सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति।।5.62.31।।
“ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹਿਣ। ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸੁਆਮੀ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 32
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे।अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्।।5.62.32।।
“ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਰਾਜਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦੇਵੇਗਾ।”
Verse 33
इष्टं मधुवनं ह्येतत्पार्थिवस्य महात्मनः।पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम्।।5.62.33।।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਧੁਵਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
Verse 34
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः।घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवस्ससुहृज्जनान्।।5.62.34।।
ਸੁਗਰੀਵ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਗੇ।
Verse 35
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः।अमर्षप्रभवो रोषस्सफलो नो भविष्यति।।5.62.35।।
ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਾਡਾ ਗੁੱਸਾ, ਜੋ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 36
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः।जगाम सहसोत्पत्य वनपालैस्समन्वितः।।5.62.36।।
ਬਾਗ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਦਧੀਮੁਖ ਤੁਰੰਤ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਰਾਖਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 37
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः।सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः।।5.62.37।।
ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਾਨਰ ਸੁਗਰੀਵ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 38
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च।समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह।।5.62.38।।
ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕਿਆ।
Verse 39
सन्निपत्य महावीर्यस्सर्वैस्तै: परिवारितः।हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः।।5.62.39।।स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्।सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ पत्यपीडयत्।।5.62.40।।
ਉੱਥੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦਧਿਮੁਖ—ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤੀ—ਸਾਰੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦੁਖੀ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
A sanctioned celebration (drinking the royal honey) devolves into excess and violence against guards, raising a dharma-tension between morale reward and maintaining maryādā, lawful boundaries, and respect for custodial authority.
Even justified joy after success requires self-governance: power without restraint produces disorder, harms innocents, and demands accountability through legitimate hierarchy (Dadhimukha’s recourse to Sugriva).
Madhuvana is highlighted as an ancestral, royal preserve—culturally framed as a restricted garden with appointed guardians—functioning as a symbol of sovereign order within the vānaras’ polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.