Sarga 53
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
सुन्दरकाण्ड
ਸਰਗ 53 ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਚਾਲ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੂਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੰਡ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਂਦਰਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਸਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਕਪਾਹ ਦੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਭਿਗੋ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦਾ ਲੋਕ-ਮੰਚ ਰਾਜ-ਭੈ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਨੁਮਾਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਉਜਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਕਿਲਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਜਵਾਲਾ ਸ਼ੀਤਲ ਰਹੇ; ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਵਨਦੇਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੱਖਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਬੰਧਨ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਰਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਾਹ ਅਤੇ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਦਾ ਕਾਵ્યਮਈ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः।देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्।।5.53.1।।
ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਾ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ) ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता।अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः।।5.53.2।।
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ—ਦੂਤ ਦਾ ਵਧ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੀ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्।तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु।।5.53.3।।
“ਕਪੀਆਂ ਲਈ ਪੂੰਛ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਲਗਾਓ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸੜਦੀ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 4
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।
“ਫਿਰ ਇਸ ਦਇਆਣੇ ਨੂੰ—ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਨੂੰ—ਮਿੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਤ-ਭਾਈ, ਬਾਂਧਵ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਭ ਵੇਖਣ।” ਇਉਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: “ਇਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਨਾਲ, ਚੌਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ।”
Verse 5
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।
ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਚੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः।वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः।।5.53.6।।
ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਚੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 7
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः।शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः।।5.53.7।।
ਜਦੋਂ ਪੁੱਛ ਲਪੇਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਹਾਕਪੀ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਹੋਰ ਵਧਦੇ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਇੰਧਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत्।।5.53.8।।रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः।
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਰੋਸ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਪੁੱਛ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः।।5.53.9।।सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः।
ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਨਾਲ।
Verse 10
स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः।।5.53.10।।निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्।
ਜਦੋਂ ਕਠੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਵਾਨਰੋਤਮ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 11
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः।।5.53.11।।छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः।
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਮੈਂ ਛਾਲ ਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਦਿਆਂ।
Verse 12
यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्।।5.53.12।।बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता।
ਜੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਚਰਦੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਸੌਖੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 13
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 14
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ।
Verse 15
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः।अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये।।5.53.15।।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਸਕੀ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 16
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च।पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः।।5.53.16।।
ਰਾਖਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।
Verse 17
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्।परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्।।5.53.17।।
ਤਦ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਤਵੰਤੇ ਮਹਾਕਪੀ—ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਜਰਾਜ ਸਮਾਨ—ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 18
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः।राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्।।5.53.18।।
ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ, ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 19
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः।हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्।।5.53.19।।
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਅਰਿੰਦਮ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਰਹੇ।
Verse 20
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः।संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्।।5.53.20।।
ਫਿਰ ਮਹਾਕਪੀ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਮਹਿਲ, ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਭੂ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਚੌਕ-ਚਤੁਰੇ ਵੇਖੇ।
Verse 21
वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च।तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान्।।5.53.21।।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः।
ਪਵਨਾਤਮਜ ਨੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਤੇ ਚੌਰਾਹੇ, ਮੁੱਖ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ-ਉਪਰਾਹਾਂ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਸਤੇ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਮਕਾਨ ਵੇਖੇ।
Verse 22
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च।।5.53.22।।घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः।
ਚੌਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ-ਸਤੰਭੀ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕਪੀ ਤਾਂ ਚਾਰਿਕ, ਅਰਥਾਤ ਜਾਸੂਸ ਹੈ।”
Verse 23
स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्।।5.53.23।।तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः।
ਕੌਤੂਹਲ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ; ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਸਨ।
Verse 24
दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः।।5.53.24।।राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਉਹ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ।
Verse 25
यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः।।5.53.25।।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते।
“ਹੇ ਸੀਤੇ! ਜਿਸ ਤਾਂਬੇ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਕਪੀ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਪੂੰਛ ਸਮੇਤ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਘੁਮਾਂਦੇ ਹੋਏ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 26
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्।।5.53.26।।वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत्।
ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਪਹਰਨ ਵਰਗੇ ਹੀ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਸਨ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਲਿਆ (ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ)।
Verse 27
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः।।5.53.27।।उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्।
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਮਹਾਕਪੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਮੰਗਲ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 28
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः।यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः।।5.53.28।।
“ਜੇ ਮੇਰੀ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਮੇਰੀ ਇਕਪਤਨੀ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੱਚ ਹੈ—ਤਾਂ ਹੇ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਹਨੂਮਾਨ ਲਈ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਜਾਓ।”
Verse 29
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः।।5.53.29।।यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः।
“ਜੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦਇਆ ਹੈ—ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਹੇ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਹਨੂਮਾਨ ਲਈ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਜਾਓ।”
Verse 30
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्।।5.53.30।।स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः।
“ਜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਹੇ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਹਨੂਮਾਨ ਲਈ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਜਾਓ।”
Verse 31
यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः।।5.53.31।।अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः।
ਜੇ ਆਰਯ, ਸੱਚੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਤੋਂ ਤਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ, ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲ ਠੰਢਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਰਹਿਣਾ।
Verse 32
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः।।5.53.32।।जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः।
ਤਦ ਤਿੱਖੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਥਿਰ ਅਗਨੀ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਖਾਂ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ—ਭੜਕ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕ ਨੇਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਪੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 33
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः।।5.53.33।।ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः।
ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਨਿਲ ਵੀ, ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਵਹਿਆ—ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।
Verse 34
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः।।5.53.34।।प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः।
ਜਦੋਂ ਪੂੰਛ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਨਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹ ਅਗਨੀ ਤਾਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ?”
Verse 35
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम्।।5.53.35।।शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः।
“ਵੱਡੀ ਲਪਟ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਕ ਦਾ ਢੇਰ—ਮਾਨੋ ਬਰਫ਼ ਹੀ—ਮੇਰੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।”
Verse 36
अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया।।5.53.36।।रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ।
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੈਨਾਕ ਪਹਾੜ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ, ਉਹ ਰਾਮ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੀ; ਇਹ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 37
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः।।5.53.37।।रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति।
ਜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੈਨਾਕ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਐਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਅਗਨੀਦੇਵ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?
Verse 38
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च।।5.53.38।।पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः।
ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਪਾਵਕ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 39
भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।।5.53.39।।उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः।
ਕਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਜਰਾਜ ਵਰਗਾ ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 40
पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।।5.53.40।।विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः।
ਫਿਰ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਲਾਤਮਜ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤਾ।
Verse 41
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान्।।5.53.41।।ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्।
ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 42
विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः।।5.53.42।।वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।
ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੋਰਣ ਕੋਲ ਪਿਆ ਭਾਰੀ ਪਰਿਘ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ) ਵੇਖਿਆ।
Verse 43
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्।।5.53.43।।रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः।
ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਉਹ ਪਰਿਘ ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਾਰੁਤੀ ਨੇ ਫੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 44
स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली।।5.53.44।।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ; ਜਲਦੀ ਪੁੱਛ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਧਾਰੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।
Frequently Asked Questions
The state must punish an enemy emissary without violating dūta-dharma: Vibhīṣaṇa’s counsel rejects envoy-killing, and Rāvaṇa chooses a humiliating punitive spectacle (burning the tail) instead—raising questions of lawful restraint versus cruel deterrence.
Power becomes dharmic when governed by purpose and restraint: Hanumān can annihilate his captors but tolerates indignity to serve Rāma’s larger aim and to gather intelligence; Sītā’s ethical steadfastness is portrayed as protective force that cools destructive fire.
Laṅkā’s urban grid and civic spaces—crossroads (catvara), four-pillared altars (catuṣka), royal roads (rājamārga), streets, squares, the city gate (puradvāra), and an archway (toraṇa)—are enumerated to map the city as both fortified capital and public stage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.