Sarga 48

Verse 1

ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे।मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः।।।।

ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੁਮਾਰ ਅਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 2

त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता।सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः।।।।

ਤੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈਂ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬਲਵਾਨ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 3

तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः।न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः।।।।

ਤੇਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ।

Verse 4

न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः।भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।।।।देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः।

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਤੂੰ ਭੁਜ-ਬਲ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈਂ; ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 5

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे।न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते।।।।

ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਕਰਜ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਬਲ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 6

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे।न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्।।।।

ਤਪੋਬਲ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਬਲ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਰਣ ਦੀ ਘਮਾਸਾਣ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਨਤੀਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 7

निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः।अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः।।।।बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च।

“ਕਿੰਕਰ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਖਸ਼ਸ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਵੀ ਸੰਹਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਮਾਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਵੀਰ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪੰਜ ਅਗੇਵਾਨ ਨਾਇਕ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸੁਸੰਪੰਨ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 8

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः।।।।न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन।

ਤੇਰਾ ਸਹੋਦਰ, ਪਿਆਰਾ ਕੁਮਾਰ ਅਕ੍ਸ਼ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਅਰੀਨਿਸ਼ੂਦਨ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਮੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 9

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च।त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्।।।।

ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਇਸ ਕਪੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਖ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵੇਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤ।

Verse 10

बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ।तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ।।।।

ਹੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਜਦ ਤੂੰ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇਂ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵਧੇਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਦਬਾ; ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਕਰ।

Verse 11

न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम्।न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्।।।।

ਵੀਰ ਸੈਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾ ਭੇਜ; ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਇਸ ਵਾਨਰ ਅੱਗੇ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੋਣਗੇ। ਵਜ੍ਰ ਵੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਮਾਰੁਤ ਵਰਗੀ ਅਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 12

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा।स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व।।।।

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ, ਸੰਯਤ ਮਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਵੀਰਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕਿ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇਂ, ਅਖੰਡ ਰਹੇਂ।

Verse 13

न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्।इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता।।।।

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਤਿ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੀ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम।अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे।।।।

ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਵਿਜੈ ਹੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਹੈ।

Verse 15

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः।चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः।।।।

ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਕ੍ਸ਼-ਸੁਤ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਦੀਨ-ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਰਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਈ।

Verse 16

ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः।युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत।।।।

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇੰਦਰਜਿਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ; ਉਤਸਾਹ ਜਗਾ ਕੇ ਉਹ ਸੰਗ੍ਰਾਮ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 17

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः।निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु।।।।

ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ—ਪੁਰਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਛਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 18

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्याळैश्चतुर्भिः सिततीक्षणदंष्ट्रैः।रथं समायुक्तमसहयवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः।।।।

ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਇੰਦਰਜੀਤ, ਗਰੁੜਰਾਜ ਸਮ ਅਤੁੱਲ ਵੇਗ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਭਿਆਨਕ ਵਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਟੇ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ।

Verse 19

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः।रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत्।।।।

ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵਰ ਉਹ ਰਥੀ, ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਦੌੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 20

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च।निशम्य हरिवीरोऽसौ संप्रहृष्टतरोऽभवत्।।।।

ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਦਾ ਟੰਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਨਾਇਕ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 21

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्।हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः।।।।

ਰਣ-ਪੰਡਿਤ ਉਹ ਯੋਧਾ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 22

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ।दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः।।।।

ਤਦ ਉਹ ਸੰਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਖਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਰਣ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਲਿਨ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਮ੍ਰਿਗ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ।

Verse 23

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः।नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः।।।।

ਉੱਥੇ ਨਾਗ, ਯਕਸ਼, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਰਵ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 24

आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः।विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान्।।।।

ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਵਨ-ਵੇਗੀ ਕਪਿ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ।

Verse 25

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः।धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम्।।।।

ਇੰਦਰਜਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਝਣਕਾਰ ਦਿੱਤੀ; ਉਹ ਧੁਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਸੀ।

Verse 26

ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ।कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ।।।।

ਫਿਰ ਅਤਿ ਤੀਖੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਕਪਿ ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਧਿਪਤੀ ਦਾ ਤਨਯ—ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਇੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਮਿਲੇ।

Verse 27

स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य।शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः।।।।

ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਿਆ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੀਰ ਦੇ ਛੱਡੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्।मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान्।।।।

ਤਦ ਪਰ-ਵੀਰ-ਹੰਤਾ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਲੰਮੇ, ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਫਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰਮਈ ਪੁੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ; ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ ਵੱਕਰੇ ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਪਾਤ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ।

Verse 29

ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च।विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात।।।।

ਫਿਰ ਰਥ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਘੜਘੜਾਹਟ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ-ਭੇਰੀ-ਪਟਹ ਦੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਰਮੁਕ ਦੀ ਉੱਚੀ ਟੰਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਮੁੜ ਇਕ ਵਾਰ ਉੱਛਲ ਪਿਆ।

Verse 30

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः।हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसंग्रहम्।।।।

ਮਹਾਕਪਿ ਹਨੁਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਘੁੰਮ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਧਨੁਧਾਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬੰਦ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत।प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः।।।।

ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਪਵਨ-ਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਿਆ।

Verse 32

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ।सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्।।।।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਅਤੇ ਰਣ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਯੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਿਆ।

Verse 33

हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्।परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ।।।।

ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਾਰੁਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਧੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਬਣ ਗਏ।

Verse 34

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च संपतत्सु।जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा।।।।

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਮੋਘ ਤੀਰ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਪੈਂਦੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਧਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਮਾਧੀ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 35

ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये।अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्।।।।

ਫਿਰ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਪਿ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 36

ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः।संदधे सुमहत्तेजा: तं हरिप्रवरं प्रति।।।।

ਤਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰ—ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਪੈਤਾਮਹ ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ।

Verse 37

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्।निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित्।।।।

“ਇਹ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ” ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਬਾਹੁ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 38

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः।अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ।।।।

ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 39

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः।पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः।।।।

ਫਿਰ ਵਾਨਰ-ਪ੍ਰਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਅਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਜ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਵਰਦਾਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम्।हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्।।।।

ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਵਰਦਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।

Verse 41

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्।इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः।।।।

‘ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।’ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧਿਤ ਇਸ ਅਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।

Verse 42

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च।विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म।।।।

ਉਸ ਕਪੀ ਨੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।

Verse 43

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते।पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च।।।।

‘ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਨਦੇਵ ਅਨਿਲ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।’

Verse 44

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्।राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे।।।।

‘ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਗੁਣ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਗੁਣ ਵੇਖਣਗੇ; ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਵੈਰੀ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣ।’

Verse 45

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः।परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रै: परिभर्त्स्यमानः।।।।

ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਰੋਕ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਬਲਪੂਰਵਕ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਉਹ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।

Verse 46

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम्।बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः।।।।

ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ—ਨਿਸ਼ਚਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਵੇਖ ਕੇ, ਸਣ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰੱਖਤੀ ਛਾਲ ਦੇ ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 47

स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च।कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ: “ਜੇ ਕੌਤੂਹਲ ਵਸ਼ ਰਾਖਸ਼ੇੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 48

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्।अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते।।।।

ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਸ ਛਾਲ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਤਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਬੰਧਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਧਾਰਣ ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।

Verse 49

अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्।विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम्।।।।

ਫਿਰ ਵੀਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ, ਦਰੱਖਤੀ ਛਾਲ ਦੇ ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਰ ਅਸਤਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਪੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ: “ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਬੰਧਨ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਤਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।”

Verse 50

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा।पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे।।।।

ਅਹੋ! ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਗਤੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਤ੍ਰ ਮੁੜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 51

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत।कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः।।।।

ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਨੁਮਾਨ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ; ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 52

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः।समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः।।।।

ਫਿਰ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਏ।

Verse 53

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः।न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे।।।।

ਤਦ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਸੀ ਪਰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 54

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्।राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्।।।।

ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਕਪਿਵਰੋਤਮ ਨੂੰ—ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਪਰਾਜਿਤ ਬਲ ਵਾਲਾ—ਰਾਖਸ਼ੇੰਦਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 55

कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः।इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः।।।।

“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ?”—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 56

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे।राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धा: परस्परमथाब्रुवन्।।।।

ਫਿਰ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਸਾੜ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਖਾ ਹੀ ਜਾਓ।”

Verse 57

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले।ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च।।।।

ਮਹਾਤਮਾ ਉਹ ਝਟ ਮਾਰਗ ਲੰਘ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਾਧਿਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ।

Verse 58

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्।रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः।।।।

ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਪਿਸੱਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ ਘਸੀਟਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 59

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः।तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्।।।।

ਕਪਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 60

सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य।अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान्।।।।

ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦਸ਼ਾਨਨ ਉਸ ਕਪੀ ਨੂੰ ਟਿਕ ਕੇ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 61

यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ।निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि।।।।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼। ਤਦ ਉਸ ਕਪੀ ਨੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: “ਮੈਂ ਹਰਿ-ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਨਰਰਾਜ ਦੇ ਸਨਿਧਾਨ ਤੋਂ, ਉਸ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।”