Sarga 63
सम्पातेः पक्षलाभः — Sampāti Regains His Wings and Re-energizes the Search
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਗਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਕ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਪਾਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਈ। ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਆਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਪਰਬਤ-ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਿਜਿਤ ਦਿਸ਼ਾ/ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੱਲ, ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः।मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टस्स स्वमालयम्।।।।
ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਕ-ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 2
कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैश्शनैः।अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये।।।।
ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਰਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ ਹਾਂ।
Verse 3
अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम्।देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः।।।।
ਅੱਜ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲੰਘੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦੇਸ ਅਤੇ ਯੋਗ ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 4
महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे।मां निर्दहति सन्तापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम्।।।।
ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗਗਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये।बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणाय तु।।।।सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः।
ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਰਨ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ, ਮੈਂ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਸਲਾਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਉਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਿਪਤ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
बुद्ध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः।।।।पुत्रस्सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम्।
ਦੁਰਾਤਮਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਿਆ: “ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ?”
Verse 7
तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीताविनाकृतौ।।।।न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम्।
ਉਸ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 8
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य सम्पातेर्वानरैस्सह।।।।उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम्।
ਜਦੋਂ ਸੰਪਾਤੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਏ।
Verse 9
स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः।।।।प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत्।
ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਜਿਆ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 10
ऋषेर्निशाकरस्यैव प्रभावादमितात्मन:।।।।आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुपस्थितौ।
ਅਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 11
यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः।।।।तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च।
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸੀ, ਉਹੀ ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
सर्वथा क्रियतां यत्न स्सीतामधिगमिष्यथ।।4.63.12।।पक्षलाभो ममायं वस्सिद्धिप्रत्ययकारकः।
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੋ—ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵੋਗੇ। ਮੇਰੇ ਪਰਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਮਿਲਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 13
इत्युक्त्वा स तान्हरीन् सर्वान्सम्पातिः पतगोत्तमः।।।।उत्पपात गिरेश्शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम्।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਡ ਪਿਆ।
Verse 14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः।।।।बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬੱਬਰ-ਵਾਂਗ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਹੋਏ।
Verse 15
अथ पवनसमानविक्रमाःप्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः।अभिजिदभिमुखा दिशं ययुर्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः।।।।
ਫਿਰ ਪਵਨ-ਸਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਲਵਗ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ—ਅਭਿਜਿਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਜਨਕਸੁਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ।
Frequently Asked Questions
Sampāti confronts despair after Niśākara’s death, including impulses toward self-destruction, but restrains himself by honoring the sage’s injunction to preserve life; he also admits a harsh rebuke to his son regarding failure to protect Sītā, framing speech as morally consequential.
The chapter teaches that sustained effort guided by wise counsel can outlast long periods of waiting, and that tangible signs of renewal (here, regrown wings) can legitimately function as pratyaya—evidence that strengthens communal resolve for dharmic action.
Vindhya and the mountain cave/peak anchor the episode geographically, while the Abhijit constellation functions as a cultural-astronomical marker associated with auspicious success and directional orientation for the search mission.