
सम्पातिवाक्यम् (Sampati’s Intelligence Report on Sita’s Abduction)
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 59 ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਸ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਗਿਧਰਾਜ ਸੰਪਾਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਤੇ ਅਪਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਪਹੁੰਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪੰਖ-ਹੀਣ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਪਰਸ਼ਵ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਰਸ਼ਵ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਾਤੀ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਕਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਖ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਪਰਸ਼ਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਲਈ ਪਕੜਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਹ ਮੰਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਪਹਰਤਾ ਰਾਵਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ “ਰਾਮ” ਅਤੇ “ਲਕਸ਼ਮਣ” ਪੁਕਾਰਦੀ, ਬਿਖਰੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਸੰਪਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਤੁਸੀਂ ਸਮਰਥ ਹੋ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੂਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ।
Verse 1
ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम्।निशम्य मुदिता हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः।।।।
ਤਦੋਂ ਗਿਧਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਵਾਦ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 2
जाम्बवान् वानरश्रेष्ठस्सह सर्वैः प्लवङ्गमैः।भूतलात्सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत्।।।।
ਤਦ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਮਬਵਾਨ ਸਾਰੇ ਪਲਵੰਗਮਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਿਧਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम्।तदाख्यातु भवात्सर्वं गतिर्भव वनौकसाम्।।।।
ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ? ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਹਰ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ? ਹੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਨਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਹੋ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 4
को दाशरथि बाणानां वज्रवेगनिपातिनाम्।स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम्।।।।
ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਜਲੀ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕੌਣ ਅਣਗੌਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਆਪ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਮੰਨੇ?
Verse 5
स हरीन्प्रीतिसंयुक्तान्सीताश्रुतिसमाहितान्।पुनराश्वसयन्प्रीत: इदं वचनमब्रवीत्।।।।
ਸੀਤਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 6
श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम्।येन चापि ममाऽख्यातं यत्र वायतलोचना।।।।
ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ, ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
अहमस्मिन्गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते।चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः।।।।
ਮੈਂ ਇਸ ਦੁৰ্গਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਅਨੇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਰਿ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ—ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਪਤਿਤ; ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 8
तं मामेवं गतं पुत्रस्सुपार्श्वोनाम नामतः।आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः।।।।
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ, ‘ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ—ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजङ्गमाः।मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम्।।।।
ਗੰਧਰਵ ਤਿੱਖੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ; ਭੁਜੰਗ ਤਿੱਖੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ। ਮਿਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਭੈ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ, ਗਿਧ, ਤਿੱਖੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।
Verse 10
स कदाचित्क्षुधार्तस्य ममाहाराभिकाङ्क्षिणः।गतसूर्येऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः।।।।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ—ਪਰ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
Verse 11
स मामाहारसंरोधात्पीडितं प्रीतिवर्धनः।अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ਖੁਰਾਕ ਰੁਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹਾਂ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 12
अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः।महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य सुसमास्थितः।।।।
‘ਪਿਤਾਜੀ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਮਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡਿਆ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।’
Verse 13
तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम्।पन्थानमेकोऽध्यवसं सन्निरोद्धुमवाङ्मुखः।।।।
‘ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।’
Verse 14
तत्र कश्चिन्मया दृष्ट स्सूर्योदयसमप्रभाम्।स्त्रियमादाय गच्छन्वै भिन्नाञ्जनचयप्रभः।।।।
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਜਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਘੋਰ ਕਾਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ—ਜੋ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
सोऽहमभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः।तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमभियाचितः।।।।
ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਮਰ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਰਾਹ ਮੈਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੰਗ ਲਿਆ।
Verse 16
न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्वचित्।नीचेष्वपि जनः कश्चित्किमङ्ग बत मद्विधः।।।।
ਜੋ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ; ਨੀਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
Verse 17
स यातस्तेजसा व्योम सङ्क्षिपन्निव वेगतः।अथाऽहं खेचरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः।।।।
ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਐਸੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਅੰਬਰ ਹੀ ਸਿਮਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
दिष्ट्या जीवसि तातेति ह्यब्रुवन्मां महर्षयः।कथञ्चित्सकळत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम्।।।।
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਦਿਸ਼ਟਿਆ, ਤਾਤ, ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਸਮੇਤ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 19
एव मुक्तस्ततोऽहं तैस्सिद्धै: परमशोभनैः।स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः।।।।हरन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम्।भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम्।।।।रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम्।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ—ਗਹਿਣੇ ਢਹਿ ਪਏ ਸਨ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ‘ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ’ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁਕਾਰਦੀ, ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ।
Verse 20
एव मुक्तस्ततोऽहं तैस्सिद्धै: परमशोभनैः।स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः।।4.59.19।।हरन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम्।भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम्।।4.59.20।।रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम्।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ—ਗਹਿਣੇ ਢਹਿ ਪਏ ਸਨ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ‘ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ’ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁਕਾਰਦੀ, ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ।
Verse 21
एष कालात्ययस्तावदिति कालविदां वरः।।।।एतमर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत्।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹੀ ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ”; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
तच्छृत्वाऽपि हि मे बुद्धिर्नासीत्काचित्पराक्रमे।।।।अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किञ्चिदुपक्रमे।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਜਾਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਕਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 23
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना।।।।श्रूयतां तत्प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम्।
ਵਾਣੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ—ਇਸ ਦਾ ਸਫਲ ਹੋਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 24
वाङ्मतिभ्यां तु सर्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः।।।।यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः।
ਵਚਨ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ; ਦਸ਼ਰਥਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 25
ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः।।।।प्रेषिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः।
ਤੁਸੀਂ ਮਤਿ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਹੋ; ਕਪਿਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ—ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋ।
Verse 26
रामलक्ष्मणबाणाश्च निशिताः कङ्कपत्रिणः।।।।त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे।
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਣ ਤਿੱਖੇ ਹਨ, ਕੰਗ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਪਰਯਾਪਤ ਹਨ।
Verse 27
कामं खलु दशग्रीव स्तेजोबलसमन्वितः।।।।भवतां तु समर्थानां न किञ्चिदपि दुष्करम्।
ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਨਹੀਂ।
Verse 28
तदलं कालसङ्गेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः।।।।न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁਣ ਬਸ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਕਰਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਦੇ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।
Suparśva faces a predatory impulse (seizing the pair for food) versus restraint prompted by the traveler’s courteous sāma (polite request). The episode frames an ethical decision: even in need, one should not harm those who approach with civility, highlighting self-governance within power.
Sampāti teaches that capability must be joined to resolve and right timing: do not collapse under deadline anxiety, but commit to clear buddhi-niścaya (determined judgment). He also affirms shared purpose—Rāma’s task is ‘dear’ to allies—grounding strategy in ethical solidarity.
Mount Mahendra’s ‘entrance’ functions as a navigational marker in the southern search corridor, while the aerial path (vyōma-panthā) underscores the trans-regional scale of the abduction. The mention of siddhas and maharṣis situates the event within a cosmological witness-tradition that authenticates the identification of Rāvaṇa and Sītā.