Sarga 35
तारोपदेशः — Tara’s Counsel to Lakshmana (Restraint, Time, and Mobilization)
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 35 ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਣੀ-ਨੀਤੀ ਸਧਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਤੋਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ, ਨਾ ਛਲਕਪਟੀ—ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਭੁੱਲ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਤਾਂ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਾਰਾ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਯੁਕਤ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ “ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਰਾਜ, ਧਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਰਣਨੀਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸੈਨਾ ਹੈ; ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਵਾਨ, ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਰੋਕਸ਼ ਦੱਸਦਿਆਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਭਯ (ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ) ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਬਲ ਅਤੇ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਵਾਣੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਲੋੜ ਹੋਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा।अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना।।।।
ਜਦੋਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਰਗੇ ਚੰਦ੍ਰਮੁਖੀ ਤਾਰਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति।हरीणामीश्वरश्श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ) ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।
Verse 3
नैवाकृतज्ञस्सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः।नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः।।।।
ਹੇ ਵੀਰ! ਕਪੀਸ਼ਵਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ, ਨ ਸ਼ਠ ਹੈ, ਨ ਕਠੋਰ; ਉਹ ਨ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨ ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾ।
Verse 4
उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः।रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे।।।।
ਹੇ ਵੀਰ! ਇਹ ਕਪੀ-ਵੀਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ; ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੀ, ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ।
Verse 5
रामप्रसादात्कीर्तिञ्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परन्तप ।।।।
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੂਮਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 6
सुदुःखं शयितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम्।प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः।।।।
ਪਹਿਲਾਂ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪਿਆ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੁਣ ਇਹ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਕਰਤਵ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਮਾਂ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 7
घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण।अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇਕ ਵਾਰ ਅਪਸਰਾ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਹਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦਿਨ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 8
स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः।विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः।।।।
ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਕੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?
Verse 9
देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण।अवितृप्तस्य कामेषु कामं क्षन्तुमिहार्हसि।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਇਹ ਦਿਹ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਭੋਗ-ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 10
न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण।निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा।।।।
ਪਿਆਰੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਨਾ ਦੌੜ।
Verse 11
सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ।अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम्।।।।
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਤ੍ਵ-ਯੁਕਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
Verse 12
प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता।महान्रोषसमुत्पन्न स्संरम्भस्त्यज्यतामयम्।।।।
ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਇਹ ਮਹਾਨ ਉਗਰ ਸੰਰੰਭ ਹੁਣ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 13
रुमां मां कपि राज्यं च धनधान्यवसूनि च।रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम।।।।
ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੁਮਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ—ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 14
समानेष्यति सुग्रीव स्सीतया सह राघवम्।शशाङ्कमिव रोहिण्या निहत्वा रावणं रणे।।।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨਿਹਤ ਕਰਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल राक्षसाः।आयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च।।।।
ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ਸ ‘ਸ਼ਤਕੋਟੀ ਸਹਸ੍ਰ’ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਯੁਤ, ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ—ਇੱਕ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ।
Verse 16
अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः।न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता।।।।
ਉਹ ਦੁರ್ಧਰਸ਼, ਕਾਮਰੂਪੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 17
ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण।रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 18
एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः।आगमस्तु न मे व्यक्तश्श्रवात्तस्माद्ब्रवीम्यहम्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਗਮ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुङ्गवाः।आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरियूधपान्।।।।
ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਯੂਧਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ।
Verse 20
तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तात्सुमहाबलान्।राघवस्यार्थसिध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः।।।।
ਇਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਸਿਧ ਲਈ ਹਾਲੇ ਨਿਕਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 21
कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण पुरा यथा।अद्य तैर्वानरैस्सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः।।।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ! ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਆਗਿਆ ਠਹਿਰਾਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 22
ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च।अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिन्दम।कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम्।।4.35.22।।
ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰਿੱਛ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗੋਲਾਂਗੂਲ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣਗੇ। ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਦੇ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ! ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਕਪੀਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 23
तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात्क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः।हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिंप्रथमभयस्य हि शङ्कितास्तु सर्वाः।।।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ ਤੇਰੇ ਇਸ ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰਿ-ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਡਰ ਮੁੜ ਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਸਭ ਘਬਰਾਈਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Lakṣmaṇa faces a dharma-sankat between righteous urgency (holding Sugrīva to his promise) and improper conduct (anger and harsh speech toward an ally-king). Tārā argues that urgency must be expressed through disciplined speech and reflective restraint, not impulsive wrath.
The upadeśa is that sattva (clarity and steadiness) governs power: those of right vision do not become instantly subject to anger, and effective dharma-work requires kāla-jñāna—knowing when action is ripe and when preparation is necessary.
Lankā is foregrounded as the strategic theatre with immense rākṣasa forces; Kiṣkindhā’s polity is implied through the ordinance and mustering of vānaras and ṛkṣas. The Moon–Rohiṇī simile functions as a cultural-literary landmark for ideal reunion (Rāma–Sītā) after victory.