Sarga 31
लक्ष्मणक्रोधः सुग्रीवप्रबोधनं च (Lakshmana’s Wrath and the Summoning of Sugriva)
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 31 ਵਿੱਚ ਰਾਮ–ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਕਟ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਯੋਗ-ਵਿਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਚਿਊਕਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਯਮਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸਾਮ’ (ਸੰਧਿ-ਵਚਨ, ਸਮਝੌਤਾ) ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਮਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਾਂ ਬਾਢ ਵਾਂਗ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਰਖਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਕੇ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਦ ਦੂਤ-ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਗਮਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹੇ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਮੰਤਰੀ ਪਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਿਹਾਰਕ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਘੜੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स कामिनं दीनमदीनसत्त्वंशोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्।नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रंरामानुजः पूर्वजमित्युवाच।।
ਫਿਰ ਰਾਮਾਨੁਜ—ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਨਰੇਂਦ੍ਰ ਸੁਤ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਸਲਾ ਅਟੁੱਟ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 2
न वानरः स्थास्यति साधुवृत्तेन मंस्यते कर्मफलानुषङ्गान्।न भोज्यते वानरराज्यलक्ष्मींतथाहि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः।।
ਉਹ ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਟਿਕੇਗਾ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ-ਪਥ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।
Verse 3
मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः।हतोऽग्रजं पश्यतु वीर तस्यन राज्यमेवं विगुणस्य देयम्।।
‘ਹੇ ਵੀਰ! ਬੁੱਧੀ-ਖ਼ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ; ਐਸੇ ਗੁਣਹੀਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।’
Verse 4
न धारये कोपमुदीर्णवेगंनिहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य।हरिप्रवीरैस्सह वालिपुत्रोनरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु।।
ਮੈਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਝੂਠੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ, ਹਰਿ-ਪ੍ਰਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਰੇਂਦ੍ਰ-ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 5
तमात्तबाणासनमुत्पतन्तंनिवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।उवाच रामः परवीरहन्तास्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्।।
ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉੱਛਲ ਪਏ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਤਾਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਰ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 6
न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्।पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः4.31.6।।
ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਪਾਪਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਆਰਯ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵੀਰ, ਪੁਰਖੋਤਮ ਹੈ।
Verse 7
नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण।तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च सङ्गतम्।।
ਹੇ ਸਾਧੁ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਲਖਮਣ, ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੁਸੰਗਤ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ।
Verse 8
सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्।वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये।।
ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਮਝੌਤਾਪੂਰਨ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ।
Verse 9
सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः।प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ੍ਰਜ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਯਥਾਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਉਹ ਵੀਰ ਲਖਮਣ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 10
ततश्शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः।।शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः।प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव।।।।
ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਮਤਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋਇਆ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੇ ਕੋਪ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ—ਢਲਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਦਰਾਚਲ ਜਿਹਾ—ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 11
ततश्शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः4.31.10।।शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः।प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव।।4.31.11।।
ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਵਰਣਨ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼ੁਭ-ਮਤਿ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਗਰ ਹੋਇਆ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਪ੍ਰਲਯਾਂਤ ਦੇ ਕੋਪ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ—ਢਲਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਦਰਾਚਲ ਜਿਹਾ—ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 12
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा।।कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः।प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा।।
ਤਦੋਂ ਰਾਮਾਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਯਥੋਕਤਕਾਰੀ ਆਗਿਆਪਾਲਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਭਰਾ ਦੀ ਕੋਪ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਤਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 13
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा4.31.12।।कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः।प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा4.31.13।।
ਇਸ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭਾਵ ਜਾਰੀ ਹੈ: ਯਥੋਕਤਕਾਰੀ ਰਾਮਾਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਉੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਭਰਾ ਦੀ ਜਲਦੀ ਕੋਪ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਝਕੜੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 14
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्।पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः।।शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः।दूरामेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्।।
ਕਾਰਜ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ; ਬਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਲਟਾ ਸੁੱਟੇ। ਤੇਜ਼ ਗਜ ਵਾਂਗ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਦਾ, ਇਕੋ ਕਦਮ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਲੰਘ ਕੇ, ਕਾਰਜ-ਵਸ਼ ਤੁਰਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 15
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्।पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः4.31.14।।शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः।दूरामेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्4.31.15।।
ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਸਾਲ-ਤਾਲ-ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਕੋ ਕਦਮ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
Verse 16
तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्।दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसङ्गटे।।
ਫਿਰ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤੰਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਸੀ, ਸੈਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਲਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 17
रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठ स्सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः।ददर्श वानरान्भीमाकनिष्किन्धाया बहिश्चरान्।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲ ਰੋਹ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰ ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 18
तं दृष्ट्वा वानरास्सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्।शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।।जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे।
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਚੁੱਕ ਲਏ।
Verse 19
तान्गृहीतप्रहरणान्सर्वान्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः।।बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः।
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਇੰਧਨ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 20
तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः।।कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः।
ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ—ਕਾਲ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗਾ—ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਲਵੰਗਮ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 21
ततस्सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुङ्गवाः।।क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्।
ਫਿਰ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹਰਿ-ਪੁੰਗਵ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः।।न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा।
ਪਰ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਮਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਆਸਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਕਪੀ-ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 23
ततस्सचिवसन्दिष्टा हरयो रोमहर्षणाः।गिरिकुञ्जर मेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा।।।।
ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਰੋਮਾਂਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ—ਪਹਾੜ, ਗਜਰਾਜ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ—ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਮੜ ਪਏ।
Verse 24
नखदंष्ट्रायुधा घोरास्सर्वे विकृतदर्शनाः।।सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः।
ਨਖ ਤੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ—ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲ-ਦਰਪ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 25
दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।।केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः।
ਕੁਝ ਦਸ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨੇ ਬਲਵਾਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 26
कृत्स्नांहि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्सैर्महाबलैः।।अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम्।
ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੁਰਾਸਦ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 27
ततस्ते हरयस्सर्वे प्राकारपरिघान्तरात्।।निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा।
ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਘ (ਲੋਹੀ ਬਾੜ) ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਰੀ, ਉੱਚ ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 28
सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान्।।बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः।
ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਵੀਰ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਦਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
स दीर्घोष्णमहोच्छवासः कोपसंरक्तलोचनः।।बभूव नरशार्दूल स्सधूम इव पावकः।
ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਤ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 30
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वस्सायकासनभोगवान्।।स्वतेजोविषसङ्घातः पञ्चास्य इव पन्नगः।
ਉਹ ਪੰਜ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਿਆ: ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਝਲਮਲਾਉਂਦੇ ਦੰਸ਼ਾਂ ਵਰਗੇ, ਧਨੁਸ਼ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਘਣੇ ਵਿਸ਼ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 31
तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम्।।समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम्।
ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ—ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਾਗੇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਗਰ ਸੀ—ਅੰਗਦ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 32
सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षस्सन्दिदेश महायशाः।।सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत।
ਤਦ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ: ‘ਵਤਸ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ—ਮੇਰਾ ਆਗਮਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’
Verse 33
एष रामानुजः प्राप्तस्वत्सकाशमरिन्दम।।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर।।इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिन्दम।
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਇਹ ਕਹਿ ਦੇ— ‘ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਪੱਤਿ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰਤ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਤਸ, ਛੇਤੀ ਮੁੜ ਆ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ।
Verse 34
एष रामानुजः प्राप्तस्वत्सकाशमरिन्दम4.31.33।।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर4.31.34।।इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिन्दम।
ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਦੁਹਰਾਈ ਹੈ— ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ‘ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਕਦਗਧ। ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਨੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦੇ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਤਸ, ਛੇਤੀ ਮੁੜ ਆ।
Verse 35
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत्।पितुस्समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः।।
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਅੰਗਦ ਬੋਲਿਆ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 36
अथाङ्गदस्तस्य वचो निशम्यसम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः।निपत्य तूर्णं नृपतेस्तरस्वीततः रुमायाश्चरणौ ववन्दे।।
ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ; ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਰੂਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 37
संङ्गृह्य पादौ पितुरग्र्यतेजाःजग्राह मातुः पुनरेव पादौ।पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वानिवेदयामास ततस्तमर्थम्।।
ਤੇਜਸਵੀ ਅੰਗਦ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤੇ; ਰੂਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਗੱਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।
Verse 38
स निद्रामदसंवीतो वानरो न विबुद्धवान्।बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः।।
ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਉਹ ਵਾਨਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ; ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿਆ।
Verse 39
ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः।प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः।।
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਕਿਲਕਿਲਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 40
ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम्।सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः।।
ਮਹਾਂ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ, ਸਿੰਘਨਾਦ ਸਮਾਨ ਮਹਾਂ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਾਇਆ।
Verse 41
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः।मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः।।
ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਜਾਗ ਪਿਆ; ਮਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 42
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतौ दारदर्शिनौ।।प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः।।
ਅੰਗਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਸਮਮਤ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਪਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਰਥ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 43
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतौ दारदर्शिनौ4.31.42।।प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः4.31.43।।
ਅੰਗਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀ—ਪਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਾਜਕਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 44
प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैस्सामनिश्चितैः।आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम्।।
ਸਾਮ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਕੋਲ ਸੇਵਕ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 45
सत्यसन्धौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।वयस्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ।।
ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਗੀ ਭਰਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦਾਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ।
Verse 46
तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान्मुञ्चन्ति वानराः।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਕੰਬਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः।व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात्।।
ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਉਸ ਦਾ ਰਥ—ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 48
अयं च दयितो राजंस्ताराया स्तनयोऽङ्गदः।लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयाऽनघ।।
ਅਤੇ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਅੰਗਦ—ਤਾਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।
Verse 49
सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान्।वानरान्वानरपते चक्षुषा प्रदहन्निव।।
ਹੇ ਵਾਨਰਪਤੇ, ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।
Verse 50
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्सहबन्धुभिः।गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यस्य निवर्त्यताम्।।
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਜਾਓ; ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 51
यदाह रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः।राजं स्तिष्ठस्व समये भव सत्यप्रतिश्रवाः।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਰ; ਨਿਯਤ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲਾ ਬਣ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether alliance-partners may use force when a promised duty is delayed: Lakshmana’s anger presses toward punitive action against Sugriva, while Rama reframes the response as disciplined correction through timely, lawful counsel rather than impulsive violence.
Power must be governed by speech-ethics and purpose: even justified anger should be channeled through sāman, remembrance of prior friendship, and adherence to agreements, so that dharma repairs relationships instead of escalating conflict.
Kiṣkindhā is presented as an inaccessible, fortified capital set between mountains (girisaṅgaṭa), with guarded entrances and rampart imagery; the landscape (trees, rocks, peaks) functions both as geography and as the material culture of vanara defense.