Sarga 2
द्वितीयः सर्गः (Sarga 2): Sugriva’s Alarm and Hanuman’s Commission
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਤਣਾਅ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਏ ਵਾਲੀ ਦੇ ਦੂਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਦਰੱਖਤ ਕੰਬਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਡਰ ਕੇ ਚੌਕੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਚਾਲਾਕੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਕ੍ਯ-ਕੋਵਿਦ (ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ) ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਲਯ ਪਰਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵਾਲੀ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਭਯ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਪਤਚਰ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਗਿਤ, ਲੱਛਣ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਾਤਚੀਤ ਤੋਂ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਜੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਿਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਣੀ ਹੀ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवश्शङ्कितोऽभवत्।।
ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਉੱਤਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਡਰ ਉੱਠਿਆ।
Verse 2
उद्विग्नहृदयस्सर्वा दिशस्समवलोकयन्।न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुङ्गवः। ।।
ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰਪੁੰਗਵ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵੀ ਠਹਿਰ ਕੇ ਖੜਾ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ।
Verse 3
नैव चक्रे मनः स्थातुं वीक्षमाणो महाबलौ।कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह।।
ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਪੀ ਦਾ ਮਨ ਠਹਿਰ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਅਤਿ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 4
चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम्।सुग्रीवः परमोद्विग्नस्सर्वैरनुचरैस्सह।।
ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਵਿਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਹਲਕਾਪਣ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 5
ततस्स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः।शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ।।
ਫਿਰ ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।
Verse 6
एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम्।छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ4.2.6।।
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੁৰ্গਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਛਦਮ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
ततस्सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ।जग्मुर्गिरितटात्तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम्।।
ਤਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਚਿਵ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਚਲ ਪਏ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਉੱਤਮ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 8
ते क्षिप्रमधिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम्।हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे।।
ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਦਲਾਂ ਦੇ ਯੂਥਪਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੂਥਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 9
एकमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम्।प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराण्यपि।।
ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 10
ततश्शाखामृगास्सर्वे प्लवमाना महाबलाः।बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान्दुर्गसंश्रितान्।।
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਾਖਾ-ਵਾਸੀ ਵਾਨਰ ਉਛਲਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਕਠਿਨ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 11
आप्लवन्तो हरिवरास्सर्वतस्तं महागिरिम्।मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा।।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਹਿਰਣ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 12
ततस्सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः।सङ्गम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः।।।।
ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਪੀ-ਮੁੱਖ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 13
ततस्तं भयसंविग्नं वालिकिल्बिषशङ्कितम्।उवाच हनुमान्वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः।।
ਤਦ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 14
सम्भ्रमस्त्यज्यतामेष सर्वैर्वालिकृते महान्।मलयोऽयं गिरिवरो भयं नेहास्ति वालिनः।।
ਵਾਲੀ ਕਰਕੇ ਉੱਠਿਆ ਇਹ ਵੱਡਾ ਘਬਰਾਹਟ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਇਹ ਤਾਂ ਉੱਤਮ ਮਲਯ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਾਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।
Verse 15
यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं प्रद्रुतो हरिपुङ्गव।तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम्।।
ਹੇ ਹਰਿਪੁੰਗਵ! ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੌੜ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੂਰ ਵਾਲੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 16
यस्मात्तव भयं सौम्य पूर्वजात्पापकर्मणः।स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम्।।
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਤੇਰਾ ਡਰ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਕਰਮੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵਾਲੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਡਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 17
अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवङ्गम।लघुचित्ततयाऽत्मानं न स्थापयसि यो मतौ।।
ਅਹੋ ਪਲਵੰਗਮ! ਤੇਰੀ ‘ਸ਼ਾਖਾਮ੍ਰਿਗਤਾ’ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਚੰਚਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।
Verse 18
बुद्धिविज्ञानसम्पन्न इङ्गितैस्सर्वमाचर।न ह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि4.2.18।।
ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰਾਜਾ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 19
सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः।ततश्शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह।।
ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ।कस्य न स्याद्भयं दृष्ट्वा ह्येतौ सुरसुतोपमौ।।
ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾ ਲੱਗੇ?
Verse 21
वालिप्रणिहितावेतौ शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ।राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः।।
ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਵਾਲ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 22
अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छद्मचारिणः।विश्वस्तानामविश्वस्तारन्ध्रेषु प्रहरन्ति हि।।
ਛਲ-ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਛੇਦ ਲੱਭ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शिनः।भवन्ति परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः।।
ਵਾਲੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवङ्गम।इङ्गितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च।।
ਹੇ ਪਲਵੰਗਮ! ਤੂੰ ਸਧਾਰਣ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਲੈ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੰਗ, ਰੂਪ-ਰੰਗ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ।
Verse 25
लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि।विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः।।ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुङ्गव ।प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ।।
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਤੱਕ; ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿੱਸਣ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ।
Verse 26
लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि।विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः4.2.25।।ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुङ्गव ।प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ4.2.26।।
ਹੇ ਹਰਿਪੁੰਗਵ! ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ, ਮੇਰੀ ਓਟ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੁੱਛ।
Verse 27
शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवङ्गम।व्याभाषितैर्वा विज्ञेया स्याद्दुष्टाऽदुष्टता तयोः।।
ਹੇ ਪਲਵੰਗਮ! ਜੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਐਸਾ ਜਾਣ; ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਦੁਸ਼ਟ ਨੀਅਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 28
इत्येवं कपिराजेन सन्दिष्टो मारुतात्मजः।चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ।।
ਕਪਿਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 29
तथेति सम्पूज्य वचस्तु तस्यतत्कपेस्सुभीमस्य दुरासदस्य च।महानुभावो हनुमान्ययौ तदास यत्र रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः।।
“ਤਥੇਤੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਕਪਿ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to trust unknown armed arrivals who could be hostile agents. Sugrīva chooses an ethically cautious action: verify intent through nonviolent reconnaissance—Hanumān approaches in an ordinary form and evaluates their conduct via gestures, demeanor, and dialogue before extending trust.
Fear must be governed by buddhi (intelligence) and vāk (disciplined speech). Hanumān’s counsel models how composure, evidence-based judgment, and respectful communication transform panic into right action, showing that leadership requires both discernment and rhetorical responsibility.
Ṛśyamūka is presented as a protective mountain refuge where Vālī’s threat is mitigated, and the Malaya range is named to anchor the setting. The chapter also highlights vānaras’ mountain-to-mountain mobility and the forest ecology (blossoming trees, startled wildlife) as part of the narrative landscape.