Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Rama’s Proof of Power, the First Duel, and the Identification Mark (Kishkindha Kanda, Sarga 12)
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 12 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾ ਕੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੁਗਰੀਵ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਛਾਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਗਜਪੁਸ਼ਪੀ ਵੇਲ ਪਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Shlokas
Verse 1
एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम्।प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्4.12.1।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰੋਸਾ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਮੁਕ (ਧਨੁਸ਼) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
Verse 2
स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः।सालमुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः। 4.12.2।।
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਇਕੋ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਦਾ ਨਾਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 3
स विसृष्टो बलवता बाणस्स्वर्णपरिष्कृतः।भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थं सप्त भूमिं विवेश ह4.12.3।।
ਮਹਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਬਾਣ ਸੱਤ ਸਾਲ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ।
Verse 4
प्रविष्टश्च मुहूर्तेन धरां भित्त्वा महाजवः।निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह4.12.4।।
ਉਹ ਮਹਾ-ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਬਾਣ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੂਣੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਮਾ ਗਿਆ।
Verse 5
तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुङ्गवः।रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः4.12.5।।
ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 6
स मूर्ध्ना न्यपतदभ्मौ प्रलम्बीकृतभूषणः।सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः4.12.6।।
ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ—ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 7
इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः।रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम्4.12.7।।
ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸਭ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 8
सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ।समर्थस्समरे हन्तुं किं पुन र्वालिनं प्रभो 4.12.8।।
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਣ ਜੋਗ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਘੱਟ!
Verse 9
येन सप्तमहासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः।बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः4.12.9।।
ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ! ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੱਤ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਰਣ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 10
अद्य मे विगतश्शोकः प्रीतिरद्य परा मम।सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्4.12.10।।
ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਰਮ ਹੈ—ਮਹੇਂਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ।
Verse 11
तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्।वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः4.12.11।।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰੋ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः4.12.12।।
ਤਦ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
अस्माद्गच्छेम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः।गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्4.12.13।।
ਇਥੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਚੱਲ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਭਰਾ ਵਰਗੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ।
Verse 14
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने4.12.14।।
ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦੀ ਨਗਰੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਗਮਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 15
सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनोऽऽह्वानकारणात्।गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्4.12.15।।
ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲਈ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਸਤ੍ਰ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 16
तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः।निश्चक्राम सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव4.12.16।।
ਭਰਾ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਬਹੁਤ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧੜਾਕੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 17
ततस्सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्।गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव4.12.17।।
ਤਦੋਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਟੱਕਰ ਹੋਵੇ।
Verse 18
तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः।जघ्नतुस्समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ4.12.18।।
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 19
ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्यतु।अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ4.12.19।।
ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ; ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਵੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ।
Verse 20
यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः।ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम्4.12.20।।
ਰਾਘਵ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਲੀ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣਹਰ ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 21
एतस्मिन्नन्तरे भग्नस्सुग्रीवस्तेन वालिना।अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे4.12.21।।
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰਿਆ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਆਪਣੇ ਨਾਥ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 22
क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्झरीकृतः।वालिनाऽभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम्4.12.22।।
ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਚਦਾ—ਉਸ ਮਹਾਂਵਨ ਵਿੱਚ (ਮਤੰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ) ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयार्दितः।मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाद्युतिः4.12.23।।
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਾਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈਂ,” ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮੁੜ ਗਿਆ।
Verse 24
राघवोऽसि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता।तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः4.12.24।।
ਰਾਘਵ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਸਮੇਤ—ਉਸੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੀ।
Verse 25
तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवस्सहलक्ष्मणम्।ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन्4.12.25।।
ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਆਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਮਾਣਾ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਝੁਕਾ ਕੇ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 26
आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्।वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम्4.12.26।।
ਮੈਨੂੰ ‘ਉਸਨੂੰ ਲਲਕਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਹੁਣ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਘਾਤ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਤੂੰ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ?
Verse 27
तामेन वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः।वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे4.12.27।।
ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਘਵ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—‘ਮੈਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ’; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 28
तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत्4.12.28।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੁਣ ਅਤੇ ਦਿਨ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਰਾਘਵ (ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ) ਨੇ ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
सुग्रीव श्रूयातां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम्।कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः4.12.29।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤਾਤ—ਸੁਣ; ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੂਰ ਕਰ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਬਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 30
अलङ्कारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च।त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्4.12.30।।
ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ, ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਤੂੰ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ।
Verse 31
स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर।विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये4.12.31।।
ਹੇ ਵਾਨਰ, ਸੁਰ, ਤੇਜ, ਦਿੱਖ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਫ਼ਰਕ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 32
ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम।नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्4.12.32।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਾਨਰੋਤਮ, ਰੂਪ ਦੀ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਵੇਗੀ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
Verse 33
जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात्तु विशङ्कितः।मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरपि कृतो मया4.12.33।।
ਉਸ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਗਿਆ: ਕਿਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਜੀਵਨ-ਅੰਤਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰ ਬੈਠਾਂ—ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 34
त्वयि वीरे विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया।मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात्कपीश्वर4.12.34।।
ਹੇ ਕਪੀਸ਼ਵਰ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਤੂੰ—ਵੀਰ—ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲਪਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
Verse 35
दत्ताभयवधो नाम पातकं महदुच्यते।अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी4.12.35।।त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिन् शरणं भवान्।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।
Verse 36
तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा मा शङ्केश्च वानर4.12.36।।एतन्मुहूर्ते सुग्रीव पश्य वालिनमाहवे।निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले4.12.37।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਸੇ ਘੜੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗਾ।
Verse 37
तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा मा शङ्केश्च वानर4.12.36।।एतन्मुहूर्ते सुग्रीव पश्य वालिनमाहवे।निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले4.12.37।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਸੇ ਘੜੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗਾ।
Verse 38
अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर।येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम्4.12.38।।
ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂ।
Verse 39
गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्।कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।।4.12.39।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਗਜਪੁਸ਼ਪੀ ਲਤਾ ਤੋੜ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ।
Verse 40
ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमाकुलाम्।लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्4.12.40।।
ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਉੱਗੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਗਜਪੁਸ਼ਪੀ ਲਤਾ ਲੱਛਮਣ ਨੇ ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
स तया शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठसक्तया।मालयेव बलाकानां ससन्ध्य इव तोयदः4.12.41।।
ਗਲ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਉਸ ਲਤਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਐਸਾ ਚਮਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਚਿੱਟੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੂਪੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ।
Verse 42
विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः।जगाम सह रामेण किष्किन्थां वालिपालिताम्4.12.42।।
ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ-ਪਾਲਿਤ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
Rama faces a dharma-critical choice: whether to release a deadly arrow during the Vali–Sugriva duel when the combatants are indistinguishable. He refrains to avoid wrongful killing and the moral fault of harming the protected ally, prioritizing certainty and ethical legitimacy over immediate tactical success.
Power must be governed by discernment: even justified ends require correct identification, proportional means, and fidelity to promises of protection. The sarga teaches that restraint under ambiguity is not weakness but moral intelligence, and that trust in alliances is strengthened by transparent reasoning and corrective planning.
Key landmarks include Kishkindha (the political center), Rishyamuka (Sugriva’s refuge zone), and Matanga’s grove where a curse-bound boundary limits Vali’s pursuit. These locations function as a strategic map: capital (objective), mountain refuge (fallback), and prohibited grove (sanctuary enforcing restraint).