Sarga 10
सुग्रीवस्य वैरानुकथनम् (Sugriva’s Account of Enmity and Appeal to Rama)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਸੁਗਰੀਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਾਇਆਵੀ ਨਾਮਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਸੁਗਰੀਵ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਗਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਾਲੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਮੋਘ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਗੇ।
Shlokas
Verse 1
ततः क्रोधसमाविष्टं सम्रब्धं तमुपागतम्।अहं प्रसादयाञ्चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः।अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः।।
ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਾਧਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਨਾਥ ਹੈਂ, ਹੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰੁਣਾਮਯ!
Verse 3
इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम्।।
ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਗਿਆ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਛਤਰ ਅਤੇ ਚਾਮਰ—ਜੋ ਮੈਂ ਹੱਥੀਂ ਧਾਰਿਆ ਹੈ—ਤੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 4
आर्तश्चाथ बिलद्वारि स्थितस्संवत्सरं नृप।दृष्ट्वाऽहं शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्।।शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तथा।।तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।
‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਲਹੂ ਵੇਖਿਆ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ ਭਾਰੀ ਚੱਟਾਨ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।’
Verse 5
आर्तश्चाथ बिलद्वारि स्थितस्संवत्सरं नृप।दृष्ट्वाऽहं शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्4.10.4।।शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तथा4.10.5।।तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।
‘ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਾਂਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।’
Verse 6
विषादात्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च।।अभिषिक्तो न कामेन तन्मेत्वं क्षन्तुमर्हसि।
ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਗੱਲ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰ।
Verse 7
त्वमेव राजा मानार्हस्सदा चाहं यथा पुरम्।।राजभावनियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः।सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्।।
ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਮਾਨਯੋਗ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯੋਗ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਗਰ ਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਕਾਂਟੇ (ਖਤਰੇ) ਨਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 8
त्वमेव राजा मानार्हस्सदा चाहं यथा पुरम्4.10.7।।राजभावनियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः।सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्4.10.8।।
ਰਾਜਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਮਾਨਯੋਗ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਨਿਭਾਉ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਗਰ-ਰਾਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਾਂਟੇ (ਖਤਰੇ) ਮਿਟ ਜਾਣ।
Verse 9
न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम्।मा च रोषं कृथास्सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण।।
ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਨਿਆਸ (ਅਮਾਨਤ) ਵਜੋਂ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਿਬਰ੍ਹਣ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੋਸ ਨਾ ਕਰ।
Verse 10
याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः।बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः।।राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਅੰਜਲੀ-ਬੱਧ ਹਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ-ਹੀਣ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨ ਕਰ ਬੈਠਣ—ਇਸ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः।।धिक्त्वामिति च मा मुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह।
ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ; “ਧਿਕ ਤੈਨੂੰ!” ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 12
प्रकृतीश्च समानीय मुन्त्रिणश्चैव सम्मतान्।।मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम्।
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਘੋਰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ।
Verse 13
विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः।।मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਸੁਰ ਮਾਯਾਵੀ—ਕ੍ਰੂਰ, ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निस्सृतोऽहं नृपालयात्।।अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਭਰਾ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ—ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 15
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः।।प्राद्रवद्भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ।अनुद्रुतश्च वेगेन प्रविवेश महाबिलम्।।
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਿੱਛਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ।
Verse 16
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः4.10.15।।प्राद्रवद्भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ।अनुद्रुतश्च वेगेन प्रविवेश महाबिलम्4.10.16।।
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਾਥੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜਿਆ ਅਤੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਪਿੱਛਾ ਹੋਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ।
Verse 17
तं प्रविष्टं विदित्वा सुघोरं सुमहद्बिलम्।अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः।।
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਉਸ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅਤਿ ਡਰਾਉਣੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤਦ ਆਪਣੇ ਕਠੋਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम्।बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम्।।
‘ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਾ ਕਰ ਦਿਆਂ।’
Verse 19
स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम्।तं च मे मार्गमाणस्य गतस्संवत्सरस्तदा।।
‘ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ’ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਅਪਹੁੰਚ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਿਆਂ-ਲੱਭਦਿਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ।
Verse 20
स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः।निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिस्सह।।।।
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम्।पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले4.10.21।।
ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਰਕਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੱਜਦਿਆਂ ਉਹ ਥਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਲੰਘਣ ਲਈ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਗਈ।
Verse 22
सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेस्सुतम्।निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम्4.10.22।।
ਉਸ ਵੈਰੀ—ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਮਾਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 23
विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः।यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः।।
ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਸੁਗ੍ਰੀਵ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 24
पादप्रहारैस्तु मया बहुभिस्तद्विदारितम्।ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुरमुपागतः।।
ਅਨੇਕਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨਗਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ।
Verse 25
अत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं प्रार्थयताऽत्मनः।सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम्।।।।
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਭਰਾਤਰੀ ਸਨੇਹ ਭੁੱਲੇ ਨਿਰਦਈ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ।
Verse 26
एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः।निर्वासयामास तदा वाली विगतसाध्वसः।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਵਾਲੀ—ਬਿਨਾ ਡਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ—ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव।तद्भयाच्छ महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा।।
ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਛੀਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ ਹਾਂ।
Verse 28
ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः।प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे।।
ਪਤਨੀ-ਹਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਆ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੈ—ਜੋ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵਾਲੀ ਲਈ ਅਦੁੱਧਰਸ਼, ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ।
Verse 29
एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत्।अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਵੈਰ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ—ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵਿਪੱਤੀ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖ।
Verse 30
वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकभयङ्कर।कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात्।।
ਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ! ਮੈਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ ਤੇਰਾ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 31
एवमुक्तस्स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम्।वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव।।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਧਰਮਜਾਣੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਬਚਨ ਬੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ।
Verse 32
अमोघास्सूर्यसङ्काशा ममैते निशिता श्शराः।तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः।।
ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਅਮੋਘ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਾਣ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆ ਡਿੱਗਣਗੇ।
Verse 33
यावत्तं नाभिपश्यामि तव भार्यापहारिणम्।तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः।।
ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਪਹਰਨਹਾਰ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਉਹ ਪਾਪਾਤਮਾ ਵਾਲੀ—ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।
Verse 34
आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे।त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम्।।
ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 35
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।सुग्रीवः परमप्रीतस्सुमहद्वाक्यमब्रवीत्।।
ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ—ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਮਹਾਨ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
The central dilemma is contested legitimacy: Sugriva is compelled by ministers and citizens to assume royal charge while Vali is absent, yet he frames it as a temporary trusteeship (न्यास) and seeks forgiveness—contrasted with Vali’s punitive response and usurpation (banishment and wife-abduction).
The sarga teaches that political necessity must remain accountable to dharma: public order may require interim governance, but moral legitimacy depends on intention, transparency, and willingness to restore rightful authority; likewise, refuge-seeking and vow-based protection become ethical instruments against tyranny.
Key landmarks include the great cave (महाबिलम्) and its sealed entrance (बिलद्वारम्), Kishkindha as the seat of vanara polity, and Rishyamuka Mountain as a culturally significant refuge-space described as inaccessible to Vali for an additional reason (कारणान्तरे).