Shloka 21

त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्

Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations

Devanagari script

ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।

Transliteration

ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpati-r ivāparaḥ ||1.60.20|| sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīn aparān punaḥ | nakṣatramālām aparām asṛjat krodhamūrcchitaḥ ||1.60.21|| dakṣiṇāṃ diśam āsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||

Translation

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰਚੇ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮਾਲਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।

Word by Word

• सृजन्: creating; while creating
• सृजन्: कर्ता (Agent, same as main verb-subject)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु) → सृजत्/सृजन् (शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले)
• Form: कृदन्तः—शतृ (वर्तमानकृदन्त), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; क्रियाविशेषणभावेन (simultaneous action: 'while creating')

• दक्षिणमार्गस्थान्: stationed in the southern quarter/path
• दक्षिणमार्गस्थान्: कर्म (Object, qualifies सप्तर्षीन्)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण-मार्ग-स्थान (प्रातिपदिक) [दक्षिण + मार्ग + स्थान]
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (दक्षिणमार्गे स्थाः = 'standing/placed on the southern path/quarter')

• सप्तर्षीन्: the seven sages (as a star-group)
• सप्तर्षीन्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: सप्तर्षि (प्रातिपदिक) [सप्त + ऋषि]
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः—द्विगुः (सप्त ऋषयः = 'seven sages')

• अपरान्: other; additional
• अपरान्: कर्म (Object, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; (qualifies सप्तर्षीन्)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्—क्रियाविशेषणम् (adverb)

• नक्षत्रमालाम्: a garland/cluster of stars
• नक्षत्रमालाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र-माला (प्रातिपदिक) [नक्षत्र + माला]
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (नक्षत्राणां माला = 'garland/cluster of stars')

• अपराम्: another
• अपराम्: कर्म (Object, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्; स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (qualifies नक्षत्रमालाम्)

• असृजत्: created
• असृजत्: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• क्रोधमूर्च्छितः: overcome by anger
• क्रोधमूर्च्छितः: कर्ता (Agent, subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध-मूर्च्छित (प्रातिपदिक) [क्रोध + मूर्च्छित (मूर्छ् धातोः क्त-प्रत्यय)]
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (क्रोधेन मूर्च्छितः = 'overcome/swooned by anger')

Context

Standing in the midst of the ascetics, that mighty sage who conjured up a constellation of seven new rishis (stars) looked like another creator Brahma. Overcome by anger the illustrious sage created a new group of stars in the southern direction.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Prajāpati (Brahmā archetype)
• Nakṣatra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The ethical stress remains the same: immense tapas can alter worlds, so dharma requires mastery over anger and careful alignment with cosmic order.

What is the narrative situation?

This line reiterates the depiction of Viśvāmitra’s star-creation in the southern direction, as preserved in the Southern Recension formatting.

Which character virtue is emphasized?

Creative spiritual potency (tapas-siddhi), alongside the implicit need for self-control.