Shloka 10

त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्

Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations

Devanagari script

तत: कालेन महता विश्वामित्रो महातपा:।।।।चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवता:।

Transliteration

tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ |

cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ ||1.60.10||

Translation

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਭਾਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ ਬੁਲਾਵਾ ਦਿੱਤਾ।

Word by Word

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• अभ्यागमन्: came
• अभ्यागमन्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: abhi-ā-gam (गम् धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

• तदा: then
• तदा: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tadā (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• आहूताः: invited
• आहूताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ā-hū (हू धातु) + kta (कृत्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः; स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम् (देवताः इत्यन्वयः)

• भागार्थम्: for their share
• भागार्थम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Indeclinable
• Root: bhāga + artha (प्रातिपदिक)
• Form: प्रयोजनार्थक-अव्ययवत्; तत्पुरुषः

• सर्वदेवताः: all the deities
• सर्वदेवताः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sarva + devatā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

• ततः: thereupon
• ततः: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (thereupon)

• क्रोधसमाविष्टः: seized by anger
• क्रोधसमाविष्टः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: krodha + sam-ā-viṣṭa (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः; पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; तत्पुरुषः (krodhena samāviṣṭaḥ = seized by anger)

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: viśvāmitra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्

• महामुनिः: great sage
• महामुनिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: mahā + muni (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मधारयः (mahān muniḥ)

• स्रुवम्: the ladle
• स्रुवम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: sruva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्

• उद्यम्य: having lifted
• उद्यम्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ud-yam (यम् धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तः (absolutive); ‘having lifted/raised’

• सक्रोधः: angry
• सक्रोधः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sa + krodha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; सहार्थक-तत्पुरुषः (krodhena saha)

• त्रिशङ्कुम्: Triśaṅku (to him)
• त्रिशङ्कुम्: Sambodhyā (सम्बोध्य)
• Type: Noun
• Root: triśaṅku (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; सम्बोधनार्थे कर्मरूप-प्रयोगः (addressing)

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: brū (ब्रू धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

Context

Long after, the mighty ascetic Viswamitra invoked all the gods to partake their share of offerings.

Characters & Entities

• Viśvāmitra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Ritual dharma: giving each deity their rightful share reflects order, reciprocity, and correctness (ṛta/dharma) in sacred action.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra proceeds with ritual action, invoking the gods to partake of offerings—signaling a formal sacrificial context and its cosmic protocol.

Which character virtue is emphasized?

Mahātapas (great austerity) expressed through disciplined ritual performance and adherence to proper sacrificial procedure.