HomeRamayanaBala KandaSarga 46Shloka 9
Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः

Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo

तपस्तस्यां हि कुर्वन्त्यां परिचर्यां चकार ह।सहस्राक्षो नरश्श्रेष्ठ परया गुणसम्पदा।।1.46.9।।

tapas tasyāṃ hi kurvantyāṃ paricaryāṃ cakāra ha | sahasrākṣo nara-śreṣṭha parayā guṇa-sampadā || 1.46.9 ||

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪਰਮ ਗੁਣ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਕੀਤੀ।

तपःausterity
तपः:
कर्म (Object of ‘कुर्वन्त्याम्’)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘कुर्वन्त्याम्’ इत्यनेन सह (doing austerity)
तस्याम्when she (was)
तस्याम्:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सति-सप्तमी (locative absolute)
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)
कुर्वन्त्याम्while (she) was doing
कुर्वन्त्याम्:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (Present active participle), स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सति-सप्तमी
परिचर्याम्service, attendance
परिचर्याम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपरिचर्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
चकारdid, performed
चकार:
क्रिया
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
indeed
:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (particle), कथन-प्रसिद्ध्यर्थ (emphatic/it is said)
सहस्राक्षःthe thousand-eyed (Indra)
सहस्राक्षः:
कर्ता
TypeNoun
Rootसहस्र-अक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः: सहस्राणि अक्षीणि यस्य (one who has a thousand eyes)
नरश्श्रेष्ठO best of men
नरश्श्रेष्ठ:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootनर-श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्
परयाwith supreme
परया:
करण (Instrumental of manner)
TypeAdjective
Rootपरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘गुणसम्पदा’ इत्यस्य विशेषणम्
गुणसम्पदाa wealth of virtues
गुणसम्पदा:
करण (Instrument/means)
TypeNoun
Rootगुण-सम्पद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: गुणानां सम्पद् (षष्ठी-तत्पुरुष)

O foremost of men great treasure of virtues! while she was practising austerities, the thousand-eyed Indra began to serve her.

D
Diti
I
Indra (Sahasrākṣa)

FAQs

Dharma is framed as respectful service toward one engaged in tapas—externally virtuous conduct is highlighted, even amid inner fear.

Indra, threatened by the potential boon, approaches Diti and serves her while she performs austerities.

Outward humility and service (vinaya, paricaryā), though the broader episode also invites reflection on motive versus action.