Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 42, Shloka 35

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

Devanagari script

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

Transliteration

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram | upopaviśyādhikam ārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram ||

Translation

ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਏ ਨਰਾਧਿਪ ਨੂੰ—ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੌਂਕ ਭਰਦਿਆਂ, ਤਿੱਖੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।

Word by Word

• तम्: him / that (king)
• तम्: कर्म (object) — ‘समीक्ष्य’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine pronoun)

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object) — ‘अनुविचिन्तयन्तम्’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine)

• एव: alone / indeed / only
• एव: सम्बन्ध/विशेषण-भावः (emphatic modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः/अवधारणार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis/restriction)

• अनुविचिन्तयन्तम्: continuously brooding/thinking over
• अनुविचिन्तयन्तम्: विशेषणम् (qualifier) — ‘तम् (नरेन्द्रम्)’
• Type: Verb
• Root: अनु + वि + चिन्त् (धातु) → चिन्तयत् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकालिकः परस्मैपदी शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, accusative singular masculine)

• समीक्ष्य: having seen
• समीक्ष्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + ईक्ष् (धातु) → समीक्ष्य (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive: ‘having seen’)

• देवी: the queen (Kausalya)
• देवी: कर्ता (agent) — ‘विललाप’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular, feminine)

• शयने: on the bed
• शयने: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (locative singular, neuter)

• नरेन्द्रम्: the king (lord of men)
• नरेन्द्रम्: कर्म (object) — ‘समीक्ष्य’ इत्यस्य; ‘तम्’ इत्यस्य विशेष्यः
• Type: Noun
• Root: नर + इन्द्र (प्रातिपदिक-समास)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः/उपपद-तत्पुरुषः (‘नराणाम् इन्द्रः’)

• उपोपविश्य: having sat down near (him)
• उपोपविश्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: उप + उप + विश् (धातु) → उपोपविश्य (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive: ‘having sat near/beside’)

• अधिकम्: exceedingly / very much
• अधिकम्: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अधिक (प्रातिपदिक) / अधिकम् (अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण-प्रयोगः)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial use: ‘excessively/very’)

• आर्तरूपा: having a distressed appearance
• आर्तरूपा: कर्ता-विशेषणम् (qualifier of agent ‘देवी’)
• Type: Adjective
• Root: आर्त + रूप (प्रातिपदिक-समास)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular, feminine); समासः—कर्मधारयः (‘आर्तं रूपं यस्याः सा’/‘आर्त-रूपा’)

• विनिश्वसन्ती: sighing deeply
• विनिश्वसन्ती: कर्ता-विशेषणम्/सहकाल-क्रिया (concurrent action of the agent)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + श्वस् (धातु) → श्वसत् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ) → श्वसन्ती
• Form: वर्तमानकालिकः परस्मैपदी शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, nominative singular feminine)

• विललाप: lamented / wailed
• विललाप: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: लप् (धातु) + वि (उपसर्ग) → विललाप
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/परफेक्ट); प्रथमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम् (3rd person singular, perfect)

• कृच्छ्रम्: painfully / with great distress
• कृच्छ्रम्: क्रियाविशेषण (manner/degree of lamentation)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, neuter); क्रियाविशेषणरूपेण कर्मप्रवचनीय-भावः (accusative of manner/extent)

Context

Your dependents have nothing to do with me nor I with them. I denounce you since you are a self-seeker without any sense off righteousness.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kausalyā
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse presents dharma as shared suffering and care: Kausalyā does not abandon the afflicted king; she stays near, embodying compassionate duty amid the collapse of royal happiness.

What is the narrative situation?

Daśaratha lies in bed consumed by thoughts of Rāma; Kausalyā sits beside him and laments, her grief expressed through heavy sighing.

Which character virtue is emphasized?

Kausalyā’s fidelity and empathy—steadfast companionship in distress, a quiet strength within domestic and royal dharma.