Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 20, Shloka 49

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः

Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

Devanagari script

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

Transliteration

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate | prāvṛṣi iva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ||

Translation

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਢਹਿੰਦਾ।

Word by Word

• स्थिरम्: firm, unbroken
• स्थिरम्: विशेषणम् (of कर्म/विषय)
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम् (qualifying)

• तु: but, indeed
• तु: सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः/समुच्चयार्थ-व्यतिरेकसूचकः (particle: but/indeed)

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: कर्म (object of मन्ये)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular)

• मन्ये: I think, I consider
• मन्ये: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु) (मन्यते इति)
• Form: लट्-लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम् (present indicative, 1st person singular, middle)

• मम: my, of me
• मम: सम्बन्ध (possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी एकवचनम् (genitive singular); सर्वनाम

• इदम्: this
• इदम्: विशेषणम् (of हृदयम्)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सर्वनाम

• यत्: that which; because (of which)
• यत्: हेतु/सम्बन्ध (relative: 'because/that which')
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun)

• न: not
• न: निषेध (negation of verb)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः (negation particle)

• दीर्यते: is torn, breaks
• दीर्यते: क्रिया (in relative clause)
• Type: Verb
• Root: दॄ (धातु) (दीर्यते इति)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (present indicative, 3rd person singular, middle; passive sense: 'is torn/broken')

• प्रावृषि: the rainy season
• प्रावृषि: उपमान (standard of comparison, with इव)
• Type: Noun
• Root: प्रावृष् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (feminine nominative singular); ऋतु-नाम (season-name)

• इव: like, as if
• इव: उपमा-सम्बन्ध (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमावाचक-निपातः (particle of comparison)

• महानद्या: by a great river
• महानद्या: करण (instrument/agent in passive: 'by a great river')
• Type: Noun
• Root: महानदी (प्रातिपदिक: महा + नदी)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (feminine instrumental singular); कर्मधारय-समासः (महती च सा नदी च) (a great river)

• स्पृष्टम्: touched, contacted
• स्पृष्टम्: विशेषणम् (of कर्म/विषय: कूलम्)
• Type: Adjective
• Root: स्पृश् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तं भूतकर्मणि कृदन्तम् (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम् (of कूलम्)

• कूलम्: bank (riverbank)
• कूलम्: उपमेय (thing compared: 'bank')
• Type: Noun
• Root: कूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular)

• नवाम्भसा: with fresh water
• नवाम्भसा: करण (instrument: 'with/by fresh water')
• Type: Noun
• Root: नव + अम्भस् (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (neuter instrumental singular); कर्मधारय-समासः (नवम् अम्भः यस्य तत्) (fresh water)

Context

I think my heart must be very firm (hard) like the bark of a great river which, touched by (a flood of) fresh water in the rainy season does not disintegrate.

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes steadfastness under pressure; the verse portrays endurance as a moral capacity, even when one feels it as numbness.

What is the narrative situation?

In overwhelming grief, Kausalyā marvels that her heart has not shattered, using a vivid riverbank metaphor.

Which character virtue is emphasized?

Fortitude—she continues to stand despite repeated emotional ‘floods’ of suffering.