Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 14, Shloka 45

सत्यपाशः

Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise

Devanagari script

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।

Transliteration

sa samīpasthito rājñas tām avasthām ajajñivān |

vāgbhiḥ paramatuṣṭābhir abhiṣṭotuṃ pracakrame ||

Translation

ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• समीपस्थितः: standing near
• समीपस्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: समीप + स्थित (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-तत्पुरुष (समीपे स्थितः = standing near); क्त-प्रत्यय कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• ताम्: that
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• अवस्थाम्: state; condition
• अवस्थाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अवस्था (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अजज्ञिवान्: did not know; was unaware
• अजज्ञिवान्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect) ‘जज्ञौ’ इत्यस्य परस्मैपद-भूतकृदन्तवत् प्रयोगः; नञ्-उपसर्गेण निषेधार्थ (a-); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (कर्तरि); अर्थः ‘न जज्ञौ’

• वाग्भिः: with words
• वाग्भिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन

• परमतुष्टाभिः: with exceedingly pleasing (words)
• परमतुष्टाभिः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: परम + तुष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (परमाः तुष्टाः); क्त-प्रत्यय कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (वाग्भिः)

• अभिष्टोतुम्: to praise
• अभिष्टोतुम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: अभि + स्तु (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्यय (infinitive)

• प्रचक्रमे: began; commenced
• प्रचक्रमे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + क्रम् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Context

Sumantra approached the king unaware of the state of his mind and commenced praising him in highly pleasing words (as usual).

Characters & Entities

• Sumantra
• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is expressed as proper decorum and respectful speech toward one’s sovereign/elder, even before one fully understands the situation.

What is the narrative situation?

Sumantra comes close to Daśaratha and begins customary praise, not yet realizing the king’s troubled mood.

Which character virtue is emphasized?

Sumantra’s loyalty and refined courtly speech (vinaya) in serving the king.