Adhyaya 61

Verse 1

सूत उवाच । एवमुक्ता पुरा विप्रा व्यासेनामिततेजसा । एतावदुक्त्वा भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਆ। ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਠਹਿਰ ਗਏ।

Verse 2

समाश्वास्य मुनीन्सर्वान्जगाम च यथागतम् । भवद्भ्यस्तु मया प्रोक्तं वर्णाश्रमविधानकम्

ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 3

एवं कृत्वा प्रियो विष्णोर्भवत्येव न चान्यथा । रहस्यं तत्र वक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਕਹਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।

Verse 4

ये चात्र कथिता धर्मा वर्णाश्रमनिबंधनाः । हरिभक्तिकलांशांश समाना न हि ते द्विजाः

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਧਰਮ ਕਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ—ਉਹ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 5

पुंसामेकेह वै साध्या हरिभक्तिः कलौ युगे । युगांतरेण धर्मा हि सेवितव्या नरेण हि

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਸਾਧਣਯੋਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸੇਵਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 6

कलौ नारायणं देवं यजते यः स धर्म्मभाक् । दामोदरं हृषीकेशं पुरुहूतं सनातनम्

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ-ਭਾਗੀ ਹੈ—ਦਾਮੋਦਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਪੁਰੁਹੂਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

हृदि कृत्वा परं शांतं जितमेव जगत्त्रयम् । कलिकालोरगादंशात्किल्बिषात्कालकूटतः

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਕਾਲ ਦੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਤੋਂ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਾਲਕੂਟ ਵਰਗੇ ਘਾਤਕ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 8

हरिभक्तिसुधां पीत्वा उल्लंघ्यो भवति द्विजः । किं जपैः श्रीहरेर्नाम गृहीतं यदि मानुषैः

ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦਵਿਜ ਵੀ ਸਭ ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜਪਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 9

किं स्नानैर्विष्णुपादांबु मस्तके येन धार्यते । किं यज्ञेन हरेः पादपद्मं येन धृतं हृदि

ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਜਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਿਸ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 10

किं दानेन हरेः कर्म सभायां वै प्रकाशितम् । हरेर्गुणगणान्श्रुत्वा यः प्रहृष्येत्पुनः पुनः

ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਫਲ ਹੈ।

Verse 11

समाधिना प्रहृष्टस्य सा गतिः कृष्णचेतसः । तत्र विघ्नकराः प्रोक्ताः पाखंडालापपेशलाः

ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਇਹੀ ਆਤਮਿਕ ਗਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਪਾਖੰਡ ਤੇ ਕਪਟ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।

Verse 12

नार्यस्तत्संगिनश्चापि हरिभक्तिविघातकाः । नारीणां नयनादेशः सुराणामपि दुर्जयः

ਨਾਰੀਆਂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 13

स येन विजितो लोके हरिभक्तः स उच्यते । माद्यंति मुनयोप्यत्र नारीचरितलोलुपाः

ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਹਰੀ-ਭਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਵੀ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 14

हरिभक्तिः कुतः पुंसां नारीभक्तिजुषां द्विजाः । राक्षस्यः कामिनीवेषाश्चरंति जगति द्विजाः । नराणां बुद्धिकवलं कुर्वंति सततं हिताः

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਰੀ-ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਕਾਮਿਨੀ ਦੇ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 15

तावद्विद्या प्रभवति तावज्ज्ञानं प्रवर्तते । तावत्सुनिर्मला मेधा सर्वशास्त्रविधारिणी

ਜਦ ਤੱਕ (ਇਹ ਮਨ) ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆ ਫਲਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ।

Verse 16

तावज्जपस्तपस्तावत्तावतीर्थनिषेवणम् । तावच्च गुरुशुश्रूषा तावद्धि तरणे मतिः

ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜਪ ਤੇ ਤਪ ਫਲਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਸਾਰਥਕ ਹੈ।

Verse 17

तावत्प्रबोधो भवति विवेकस्तावदेव हि । तावत्सतां संगरुचिस्तावत्पौराणलालसा

ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਲਈ ਲਾਲਸਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ।

Verse 18

यावत्सीमंतिनी लोलनयनांदोलनं नहि । जनोपरि पतेद्विप्राः सर्वधर्मविलोपनम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੀਮੰਤਿਨੀ (ਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀ) ਦੀ ਚੰਚਲ, ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਭ ਧਰਮ ਦਾ ਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 19

तत्र ये हरिपादाब्जमधुलेशप्रसादिताः । तेषां न नारीलोलाक्षिक्षेपणं हि प्रभुर्भवेत्

ਉਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਮਧੁ ਉੱਤੇ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਮਸਤ ਹਨ—ਉਹ ਚੰਚਲ-ਨੈਣੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਛਿਟੇ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 20

जन्मजन्म हृषीकेश सेवनं यैः कृतं द्विजाः । द्विजे दत्तं हुतं वह्नौ विरतिस्तत्र तत्र हि

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

नारीणां किल किं नाम सौंदर्य्यं परिचक्षते । भूषणानां च वस्त्राणां चाकचक्यं तदुच्यते

ਨਾਰੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਿਹੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਝਲਕ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

स्नेहात्मज्ञानरहितं नारीरूपं कुतः स्मृतम् । पूयमूत्रपुरीषासृक्त्वङ्मेदोस्थिवसान्वितम्

ਜੋ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਰੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂੰਹ, ਮੂਤਰ, ਮਲ, ਰਕਤ, ਚਮੜੀ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 23

कलेवरं हि तन्नाम कुतः सौंदर्य्यमत्र हि । तदेवं पृथगाचिंत्य स्पृष्ट्वा स्नात्वा शुचिर्भवेत्

ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕਲੇਵਰ—ਸਰੀਰ—ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਿੱਥੇ? ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 24

तैः संहितं शंरीरं हि दृश्यते सुंदरं जनैः । अहोतिदुर्दशा नॄणां दुर्दैव घटिता द्विजाः

ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਦਸ਼ਾ ਹੈ; ਐ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁર્ભਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 25

कुचावृतेंगे पुरुषो नारी बुद्ध्वा प्रवर्त्तते । का नारी वा पुमान्को वा विचारे सति किंचन

ਛਾਤੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁਰਸ਼ ‘ਇਹ ਨਾਰੀ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਕੌਣ, ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ—ਕੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ?

Verse 26

तस्मात्सर्वात्मना साधुर्नारीसंगं विवर्जयेत् । को नाम नारीमासाद्य सिद्धिं प्राप्नोति भूतले

ਇਸ ਲਈ ਸਾਧੁ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨੋਂ ਨਾਰੀ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?

Verse 27

कामिनी कामिनीसंगि संगमित्यपि संत्यजेत् । तत्संगाद्रौरवमिति साक्षादेव प्रतीयते

ਕਾਮੀ ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਮੀ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਬਹਾਨਾ ਕੇਵਲ “ਮਿਲਣਾ” ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਦਾ ਫਲ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अज्ञानाल्लोलुपा लोकास्तत्र दैवेन वंचिताः । साक्षान्नरककुंडेस्मिन्नारीयोनौ पचेन्नरः

ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੇ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸੇ ਨਰਕ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰੀ-ਯੋਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यत एवागतः पृथ्व्यां तस्मिन्नेव पुना रमेत् । यतः प्रसरते नित्यं मूत्रं रेतो मलोत्थितम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਮਣ ਕਰੇ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੂਤਰ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਲ-ਜਨਿਤ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

तत्रैव रमते लोकः कस्तस्मादशुचिर्भवेत् । तत्रातिकष्टं लोकेस्मिन्नहो दैवविडंबना

ਲੋਕ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਕਰਕੇ ਕੌਣ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ? ਪਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਬੜਾ ਕਲੇਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਿਡੰਬਨਾ!

Verse 31

पुनः पुना रमेत्तत्र अहो निस्त्रपता नृणाम् । तस्माद्विचारयेद्धीमान्नारीदोषगणान्बहून्

ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ! ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਖਤਰਨਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

मैथुनाद्बलहानिः स्यान्निद्राति तरुणायते । निद्रयापहृतज्ञानः स्वल्पायुर्जायते नरः

ਮੈਥੁਨ-ਭੋਗ ਨਾਲ ਬਲ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਅਤਿ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਤਰੁਣਤਾ ਮੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੁ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

तस्मात्प्रयत्नतो धीमान्नारीं मृत्युमिवात्मनः । पश्येद्गोविंदपादाब्जे मनो वै रमयेद्बुधः

ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੌਤ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ। ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਆਪਣਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਾਏ।

Verse 34

इहामुत्र सुखं तद्धि गोविंदपदसेवनम् । विहाय को महामूढो नारीपादं हि सेवते

ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਸੁਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਮਹਾਮੂਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ?

Verse 35

जनार्द्दनांघ्रिसेवा हि ह्यपुनर्भवदायिनी । नारीणां योनिसेवा हि योनिसंकटकारिणी

ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਅਪੁਨਰਭਵ—ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੋਨੀ-ਸੇਵਾ ਕਠਿਨ ਯੋਨੀ-ਸੰਕਟ, ਅਰਥਾਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 36

पुनःपुनः पतेद्योनौ यंत्रनिष्पाचितो यथा । पुनस्तामेवाभिलषेद्विद्यादस्य विडंबनम्

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਡੰਬਨਾ (ਆਤਮ-ਮੋਹ) ਜਾਣੋ।

Verse 37

ऊर्ध्वबाहुरहं वच्मि शृणु मे परमं वचः । गोविंदे धेहि हृदयं न योनौ यातनाजुषि

ਮੈਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਵਚਨ ਸੁਣੋ: ਹਿਰਦਾ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਧਰੋ, ਯਾਤਨਾ-ਭਰੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 38

नारीसंगं परित्यज्य यश्चापि परिवर्त्तते । पदेपदेश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰੀ-ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ (ਇਸ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ) ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

कुलांगना दैवयोगादूढा यदि नृणां सती । पुत्रमुत्पाद्य यस्तत्र तत्संगं परिवर्जयेत्

ਜੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਕੁਲਵੰਤੀ ਸਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਐਸੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 40

तस्य तुष्टो जगन्नाथो भवत्येव न संशयः । नारीसंगो हि धर्मज्ञैरसत्संगः प्रकीर्त्यते

ਉਸ ‘ਤੇ ਜਗੰਨਾਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਰੀ-ਸੰਗ (ਕਾਮ-ਆਸਕਤੀ) ਨੂੰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਅਸੱਤ-ਸੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

तस्मिन्सति हरौ भक्तिः सुदृढा नैव जायते । सर्वसंगं परित्यज्य हरौ भक्तिं समाचरेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ (ਸੰਸਾਰੀ ਆਸਕਤੀ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਸੰਗ-ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 42

हरिभक्तिश्च लोकेत्र दुर्ल्लभा हि मता मम । हरौ यस्य भवेद्भक्तिः स कृतार्थो न संशयः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 43

तत्तदेवाचरेत्कर्म हरिः प्रीणाति येन हि । तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत्

ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

हरौ भक्तिं विना नॄणां वृथा जन्म प्रकीर्तितम् । ब्रह्मेशादि सुरा यस्य यजंते प्रीतिहेतवे

ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

Verse 45

नारायणमनाव्यक्तं न तं सेवेत को जनः । तस्य माता महाभागा पिता तस्य महाकृती

ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕਰੇਗਾ? ਧੰਨ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ।

Verse 46

जनार्द्दनपदद्वंद्वं हृदये येन धार्यते । जनार्दनजगद्वंद्य शरणागतवत्सल

ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਜਗਤ-ਵੰਦਿਤ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!

Verse 47

इतीरयंति ये मर्त्या न तेषां निरये गतिः । ब्राह्मणा हि विशेषेण प्रत्यक्षं हरिरूपिणः

ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਇਹ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਹਰਿ-ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 48

पूजयेयुर्यथायोगं हरिस्तेषां प्रसीदति । विष्णुर्ब्राह्मणरूपेण विचरेत्पृथिवीमिमाम्

ਜੇ ਉਹ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਹਰਿ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ब्राह्मणेन विना कर्म्म सिद्धिं प्राप्नोति नैव हि । द्विजपादांबुभक्त्या यैः पीत्वा शिरसि चार्पितम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਜੋ ਦਵਿਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਜਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तर्पिता पितरस्तेन आत्मापि किल तारितः । ब्राह्मणानां मुखे येन दत्तं मधुरमर्चितम्

ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਸਤਿਕਾਰ-ਸਹਿਤ ਭੋਜਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 51

साक्षात्कृष्णमुखे दत्तं तद्वै भुंक्ते हरिः स्वयम् । अहोतिदुर्ल्लभा लोका प्रत्यक्षे केशवे द्विजे

ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਹਰਿ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ! ਕਿੰਨੇ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਦੋਂ ਕੇਸ਼ਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਵੇ।

Verse 52

प्रतिमादिषु सेवंते तदभावे हि तत्क्रिया । ब्राह्मणानामधिष्ठानात्पृथ्वी धन्येति गीयते

ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੂਜਾ ਹੋਰ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਧੰਨ ਹੈ—ਇਉਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 53

तेषां पाणौ च यद्दत्तं हरिपाणौ तदर्पितम् । तेभ्यः कृतान्नमस्कारात्तिरस्कारो हि पाप्मताम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਪਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 54

मुच्यते ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो विप्रवंदनात् । तस्मात्सतां समाराध्यो ब्राह्मणो विष्णुबुद्धितः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਦਰ ਦੇਣ।

Verse 55

क्षुधितस्य द्विजस्यास्ये यत्किंचिद्दीयते यदि । प्रेत्य पीपूषधाराभिः सिंचते कल्पकोटिकम्

ਜੇ ਭੁੱਖੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਸਿੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

द्विजतुंडं महाक्षेत्रमनूषरमकंटकम् । तत्र चेदुप्यते किंचित्कोटिकोटिफलं लभेत्

ਦ੍ਵਿਜਤੁੰਡ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਨਾ ਬੰਜਰ, ਨਾ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ। ਉੱਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਬੀਜ ਬੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

सघृतं भोजनं चास्मै दत्त्वा कल्पं स मोदते । नानासुमिष्टमन्नं यो ददाति द्विजतुष्टये

ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਪੱਕੇ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

तस्य लोका महाभोगाः कोटिकल्पांतमुक्तिदाः । ब्राह्मणं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणेनानुकीर्तितम्

ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਚਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 59

पुराणं शृणुयान्नित्यं महापापदवानलम् । पुराणं सर्वतीर्थेषु तीर्थं चाधिकमुच्यते

ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਦਾਵਾਨਲ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਕ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

यस्यैकपादश्रवणाद्धरिरेव प्रसीदति । यथा सूर्यवपुर्भूत्वा प्रकाशाय चरेद्धरिः

ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ) ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੀ ਆਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे एकषष्टितमोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 62

विचरेदिह भूतेषु पुराणं पावनं परम् । तस्माद्यदि हरेः प्रीतेरुत्पादे धीयते मतिः

ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਮਨ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਉਪਜਾਉਣ ਵੱਲ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 63

श्रोतव्यमनिशं पुंभिः पुराणं कृष्णरूपिणम् । विष्णुभक्तेन शांतेन श्रोतव्यमपि दुर्लभम्

ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 64

पुराणाख्यानममलममलीकरणं परम् । यस्मिन्वेदार्थमाहृत्य हरिणा व्यासरूपिणा

ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਆਖਿਆਨ ਨਿਰਮਲ ਹੈ—ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੇ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 65

पुराणं निर्मितं विप्र तस्मात्तत्परमो भवेत् । पुराणे निश्चितो धर्मो धर्मश्च केशवः स्वयम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪੱਕਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਅਤੇ ਧਰਮ ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 66

तस्मात्कृते पुराणे हि श्रुते विष्णुर्भवेदिति । साक्षात्स्वयं हरिर्विप्रः पुराणं च तथाविधम्

ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਯਥਾਵਿਧ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰਿ ਆਪ ਵੀ ਉਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 67

एतयोः संगमासाद्य हरिरेव भेवन्नरः । तथा गंगांबुसेकेन नाशयेत्किल्बिषं स्वकम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

केशवो द्रवरूपेण पापात्तारयते महीम् । वैष्णवो विष्णुभजनस्याकांक्षी यदि वर्तते

ਕੇਸ਼ਵ ਦ੍ਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਤਾਰਦੇ ਹਨ—ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਜਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਆਕਾਂਖਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ।

Verse 69

गंगांबुसेकममलममलीकरणं चरेत् । विष्णुभक्तिप्रदा देवी गंगा भुवि च गीयते

ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 70

विष्णुरूपा हि सा गंगा लोकविस्तारकारिणी

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਗੰਗਾ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਖਿੜਾਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 71

ब्राह्मणेषु पुराणेषु गंगायां गोषु पिप्पले । नारायणधिया पुंभिर्भक्तिः कार्या ह्यहैतुकी

ਨਾਰਾਇਣ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਕਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ, ਗਊਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੱਪਲ (ਅਸ਼ਵੱਥ) ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ।

Verse 72

प्रत्यक्षविष्णुरूपा हि तत्वज्ञैर्निश्चिता अमी । तस्मात्सततमभ्यर्च्या विष्णुभक्त्यभिलाषिणा

ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 73

विष्णौ भक्तिं विना नॄणां निष्फलं जन्म उच्यते । कलिकालपयोराशिं पापग्राहसमाकुलम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 74

विषयामज्जनावर्तं दुर्बोधफेनिलं परम् । महादुष्टजनव्याल महाभीमं भयानकम्

ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਭੰਵਰ ਹੈ, ਦੁੱਬੋਧ ਝੱਗ ਨਾਲ ਫੇਨਿਲ; ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ।

Verse 75

दुस्तरं च तरंत्येव हरिभक्तितरि स्थिताः । तस्माद्यतेत वै लोको विष्णुभक्तिप्रसाधने

ਜੋ ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

किं सुखं लभते जंतुरसद्वार्तावधारणे । हरेरद्भुतलीलस्य लीलाख्यानेन सज्जते

ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਹਰੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਲੀਲਾ-ਆਖਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।

Verse 77

तद्विचित्रकथालोके नानाविषयमिश्रिताः । श्रोतव्या यदि वै नॄणां विषये सज्जते मनः

ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਕਥਾ-ਲੋਕ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹਨ—ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।

Verse 78

निर्वाणे यदि वा चित्तं श्रोतव्या तदपि द्विजाः । हेलया श्रवणाच्चापि तस्य तुष्टो भवेद्धरिः

ਜੇ ਚਿੱਤ ਮੁਕਤੀ (ਨਿਰਵਾਣ) ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਲਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

निष्क्रियोपि हृषीकेशो नानाकर्म चकार सः । शुश्रूषूणां हितार्थाय भक्तानां भक्तवत्सलः

ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 80

न लभ्यते कर्मणापि वाजपेयशतादिना । राजसूयायुतेनापि यथा भक्त्या स लभ्यते

ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਨਾ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

यत्पदं चेतसा सेव्यं सद्भिराचरितं मुहुः । भवाब्धितरणे सारमाश्रयध्वं हरेः पदम्

ਜੋ ਪਦ ਸਤਪੁਰਖ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਤ ਨਿਤ ਸੇਵਦੇ ਹਨ—ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ।

Verse 82

रे रे विषयसंलुब्धाः पामरा निष्ठुरा नराः । रौरवे हि किमात्मानमात्मना पातयिष्यथ

ਹੇ ਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਨੀਚ ਤੇ ਕਠੋਰ-ਹਿਰਦੇ ਮਨੁੱਖੋ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਡਿਗਾਉਂਦੇ ਹੋ?

Verse 83

विना गोविंदसौम्यांघ्रिसेवनं मा गमिष्यति । अनायासेन दुःखानां तरणं यदि वांछथ

ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕੋਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।

Verse 84

भजध्वं कृष्णचरणावपुनर्भवकारणे । कुत एवागतो मर्त्यः कुत एव पुनर्व्रजेत्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮਰਤਯ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗਾ?

Verse 85

एतद्विचार्य मतिमानाश्रयेद्धर्मसंग्रहम् । नानानरकसंपातादुत्थितो यदि पूरुषः

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 86

स्थावरादि तनुं लब्ध्वा यदि भाग्यवशात्पुनः । मानुष्यं लभते तत्र गर्भवासोतिदुःखदः

ਸਥਾਵਰ ਆਦਿ ਦੀ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੇ ਭਾਗ੍ਯ-ਵਸ਼ਾਤ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

ततः कर्मवशाज्जंतुर्यदि वा जायते भुवि । बाल्यादिबहुदोषेण पीडितो भवति द्विजाः

ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਬਾਲ੍ਯ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

पुनर्यौवनमासाद्य दारिद्र्येण प्रपीड्यते । रोगेण गुरुणा वापि अनावृष्ट्यादिना तथा

ਫਿਰ ਯੌਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਵਿਪਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 89

वार्द्धकेन लभेत्पीडामनिर्वाच्यामितस्ततः । मनसश्चलनाद्व्याधेस्ततो मरणमाप्नुयात्

ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਥ ਪੀੜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰੋਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

Verse 90

न तस्मादधिकं दुःखं संसारेप्यनुभूयते । ततः कर्म्मवशाज्जंतुर्यमलोके प्रपीड्यते

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੜਫਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

तत्रातियातनां भुक्त्वा पुनरेव प्रजायते । जायते म्रियते जंतु म्रियते जायते पुनः

ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਤ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਮਰ ਕੇ ਫਿਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 92

अनाराधित गोविंदचरणे त्वीदृशी दशा । अनायासेन मरणं विनायासेन जीवनम्

ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਮੌਤ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਦੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

Verse 93

अनाराधितगोविंदचरणस्य न जायते । धनं यदि भवेद्गेहे रक्षणात्तस्य किं फलम्

ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਚੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 94

यदासौ कृष्यते याम्यैर्दूतैः किं धनमन्वियात् । तस्माद्द्विजातिसत्कार्यं द्रविणं सर्वसौख्यदम्

ਜਦੋਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜਾ ਧਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ (ਯੋਗ੍ਯ) ਦੇ ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਦਾਨ ਸਭ ਸੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

दानं स्वर्गस्य सोपानं दानं किल्बिषनाशनम् । गोविंदभक्तिभजनं महापुण्यविवर्द्धनम्

ਦਾਨ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਜਨ ਮਹਾਪੁਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

बलं यदि भवेन्मर्त्ये न वृथा तद्व्ययं चरेत् । हरेरग्रे नृत्यगीतं कुर्यादेवमतंद्रितः

ਜੇ ਮਰਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਬਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਊਰਜਾ ਦਾ ਵਿਅਰਥ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰੇ; ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰੇ।

Verse 97

यत्किंचिद्विद्यते पुंसां तच्च कृष्णे समर्पयेत् । कृष्णार्पितं कुशलदमन्यार्पितमसौख्यदम्

ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

चक्षुर्भ्यां श्रीहरेरेव प्रतिमादिनिरूपणम् । श्रोत्राभ्यां कलयेत्कृष्ण गुणनामान्यहर्निशम्

ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸੁਣਦਾ ਰਹੇ।

Verse 99

जिह्वया हरिपादांबु स्वादितव्यं विचक्षणैः । घ्राणेनाघ्राय गोविंदपादाब्जतुलसीदलम्

ਜਿਹਭਾ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕੀ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਣ; ਅਤੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘਣ।

Verse 100

त्वचा स्पृष्ट्वा हरेर्भक्तं मनसाध्याय तत्पदम् । कृतार्थो जायते जंतुर्नात्र कार्या विचारणा

ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 101

तन्मना हि भवेत्प्राज्ञस्तथा स्यात्तद्गताशयः । तमेवांतेभ्येति लोको नात्र कार्या विचारणा

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਉਸੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 102

चेतसा चाप्यनुध्यातः स्वपदं यः प्रयच्छति । नारायणमनाद्यंतं न तं सेवेत को जनः

ਜਿਸ ਨਾਰਾਇਣ—ਜੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕਰੇਗਾ?

Verse 103

सतत नियतचित्तो विष्णुपादारविंदे वितरणमनुशक्ति प्रीतये तस्य कुर्यात् । नतिमतिरतिमस्यांघ्रिद्वये संविदध्यात्स हि खलु नरलोके पूज्यतामाप्नुयाच्च

ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ। ਨਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪੇ; ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।