Adhyaya 51

Verse 1

ऋषय ऊचु । कर्मयोगः कथं सूत येन चाराधितो हरिः । प्रसीदति महाभाग वद नो वदतां वर

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੂਤ! ਕਰਮ-ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ।”

Verse 2

येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः । तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਮਾਰਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸੰਘਟਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः

“ਹੇ ਸੂਤ! ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੱਸੋ ਜੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 4

सूत उवाच । एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਤਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 5

व्यास उवाच । शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।”

Verse 6

आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 7

सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸਮਾਧਾਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 8

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ—ਗਰਭ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਹਾਂ, ਅੱਠਵੇਂ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ।

Verse 9

दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्

ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਮੇਖਲਾ ਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਦਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਮੁਨੀ—ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ (ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ)।

Verse 10

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਵੀਤ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ) ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਪਾਹ ਰਚੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਉਪਵੀਤ ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ।

Verse 11

सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्

ਦੁਵਿਜ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬੱਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ਿਖਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਯਥਾਕ੍ਰਿਤ—ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्

ਸਾਦਾ, ਬਿਨਾ ਸਿੰਗਾਰ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ—ਕਪਾਹ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ ਕਸਾਇਆ (ਗੇਰੂਆ) ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉੱਤਮ ਤੰਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते

ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਲਈ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਖਾਲ) ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਗਵਯ ਦੀ ਖਾਲ ਜਾਂ ਰੌਰਵ ਦੀ ਖਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 14

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने

ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਠਾ ਕੇ ਉਪਵੀਤ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿੱਤ ‘ਉਪਵੀਤ’ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਨਿਵੀਤ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्

ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਜਨੇਊ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

ਅਗਨਿਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਗੋਸ਼ਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ; ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ—ਸਦਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਚਿਤ ਆਚਾਰ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੇਲੇ, ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ—ਸਦਾ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 18

मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਮੁੰਜਾ ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ—ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ। ਜੇ ਮੁੰਜਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕুশਾ ਘਾਹ ਦੀ—ਇੱਕ ਗੰਢ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ—ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੋ ਡੰਡੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਯਜ੍ਞਯੋਗ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਧਾਰੇ—ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ।

Verse 20

सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦਵਿਜ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਭਯ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅਗਨਿਕਾਰਯ (ਹਵਨ) ਕਰੇ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਰਪਣਾਂ ਕਰੇ।

Verse 22

देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਜੌ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਅਭਿਵਾਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ।

Verse 23

असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः

“ਮੈਂ ਅਮੁਕ ਹਾਂ, ਭੋ ਮਹਾਰਾਜ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਆਲਸ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ।

Verse 24

आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः

ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ: “ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਵ, ਸੌਮ੍ਯ।” ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਆ’ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਿਛਲਾ ਅੱਖਰ ਲੰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 25

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਵਾਦਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜਣੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਸੁਲਟ ਕਰਕੇ ਪਕੜੋ: ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸੱਜੇ ਚਰਨ ਨੂੰ।

Verse 27

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

ਲੌਕਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ—ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਾਤਾ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰੇ।

Verse 28

नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु

ਦੇਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਭਿੱਖਿਆ-ਭੋਜਨ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਾ ਰੱਖੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 29

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛੇ; ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਮਯਤਾ; ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਮ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਰੋਗਤਾ ਪੁੱਛੇ।

Verse 30

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ

ਉਪਾਧਿਆਇ (ਗੁਰੂ), ਪਿਤਾ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਭਰਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਾ, ਸਹੁਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਤੇ ਦਾਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 31

वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः

ਇੱਥੇ ਵਰਣ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਭਰਾ (ਚਾਚਾ) ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਗੁਰੂ-ਤੁਲ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਸਗੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

Verse 32

श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः

ਸੱਸ, ਦਾਦੀ/ਨਾਨੀ, ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਦੁੱਧ ਮਾਂ/ਸੇਵਿਕਾ)—ਇਹ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਹ ਗੁਰੂਵਰਗ ਮਾਤਾ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝੋ।

Verse 33

अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि

ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਰਤਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨਾ। ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਵੀ, ਵੈਰ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭੀ ਬੋਲਚਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 35

उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 36

तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਅਤਿ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਬੀਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 37

ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः

ਘਰ ਦਾ ਜੇਠਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਇਹ ਦੋ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ

ਜੋ ਭੂਤੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 39

तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि

ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः

ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ।

Verse 41

तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा

ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਹੀ ਕਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ।

Verse 42

न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा

ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਾ ਕਰੇ; ਕੇਵਲ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰੇ, ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ।

Verse 43

धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया

ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਵਕਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 44

शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते

ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੂਰਖ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा

ਉਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਰਨੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਪਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 46

अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਮਿਆਂ, ਚਾਚਿਆਂ, ਸਹੁਰਿਆਂ, ਯਜਮਾਨ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ (ਰਿਤਵਿਜਾਂ) ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्

‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਇਉਂ ਕਹੇ, ਫਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਜੋ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 48

भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨਾਲ ‘ਭਵਾਨ/ਭਵਤ’ ਵਰਗੇ ਆਦਰ-ਸਬਦ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਵੀ ਆਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।

Verse 49

ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਰਤਣ। ਪਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾ ਬਣਨ।

Verse 50

ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਉਚਾਰੇ।

Verse 51

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे कर्मयोगकथनं । नाम एकपंचाशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्

ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਇਕੋ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ, ਉਮਰ, ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਨ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ।

Verse 53

मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च

ਉਹ ਪੰਜ ਮਾਨਯ ਪਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾ-ਪਹਿਲਾ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਰੂਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਤਿੰਨ ਉੱਚੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਉਹੀ ਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਦਸਵੇਂ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 55

वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्

ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਲਈ ਜੋ ਭਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲ ਸੀ।

Verse 56

निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः

ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ, ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਿੱਖ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰੇ।

Verse 57

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੱਤਰੀ ਮੱਧਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਯ ਤੇਰੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਭੈਣ (ਮਾਸੀ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 58

भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा

ਭਿੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਚੇ ਤਾਂ ਉਸ ਯਾਚਕ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਭਿੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤੀ-ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮੰਗੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਣ।

Verse 59

भैक्ष्यस्याचरणं प्रोक्तं पतिता दिवि वर्जितम् । वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु

ਭਿੱਖਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ (ਕਿਸੇ ਲਈ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਅਹੀਨ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਹੈ।

Verse 60

ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबंधुषु

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇ; ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਲ-ਬੰਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਨਾ ਮੰਗੇ।

Verse 61

अलाभेत्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं वा विचरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे

ਜੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਜਾਂ ਜੇ ਉਪਰੋਕਤ ਉਪਾਅ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 62

नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् । समाहृत्य तु भैक्ष्यान्नं यावदर्थममायया

ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਨਾ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾ ਛਲ ਦੇ ਕੇਵਲ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਭਿੱਖਿਆ-ਅੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

Verse 63

भुंजीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः । भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैवेकान्नो भवेद्व्रती

ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਵਾਣੀ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਕੋ ਘਰ ਦੇ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 64

भैक्ष्यैण वर्त्तिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता । पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैनमकुत्सयन्

ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਹ ਜੀਵਿਕਾ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਖਾਏ।

Verse 65

दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनंदेच्च सर्वशः । अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम्

ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਸੰਤੋਖ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਤਿ-ਭੋਜਨ ਅਰੋਗਤਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਆਯੁ ਘਟਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ।

Verse 66

अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । प्राङ्मुखोऽन्नानि भुंजीत सूर्याभिमुखमेव वा

ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਭੁੰਜੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਭਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਹੀ।

Verse 67

नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुंजानो द्विरुपस्पृशेत्

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਚਮਨ (ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਪਰਸ਼) ਕਰੇ।

Verse 68

शुद्धे देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।