Adhyaya 9

Verse 1

भीष्म उवाच । भगवन्श्रोतुमिच्छामि पितॄणां वंशमुत्तमम् । रवेश्च श्राद्धदेवस्य सोमस्य च विशेषतः

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਵੀ ਦਾ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਵੀ।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । हंत ते कथयिष्यामि पितॄणां वंशमुत्तमम् । स्वर्गे पितृगणाः सप्त त्रयस्तेषाममूर्तयः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਅਮੂਰਤ ਹਨ।

Verse 3

मूर्तिमंतोथ चत्वारः सर्वेषाममितौजसां । अमूर्त्तयः पितृगणा वैराजस्य प्रजापतेः

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸਨ, ਸਭ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਅਮੂਰਤ ਸਮੂਹ ਵੈਰਾਜ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

Verse 4

यजन्ति यान्देवगणा वैराजा इति विश्रुताः । ये वै ते योगविभ्रष्टाः प्रापुर्लोकान्सनातनान्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਵਗਣ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਉਹ ਲੋਕ ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਨਾਤਨ, ਅਨੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 5

पुनर्ब्रह्मदिनांते तु जायंते ब्रह्मवादिनः । संप्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्

ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

सिद्धिं प्रयांति योगेन पुनरावृत्तिदुर्ल्लभाम् । योगिनामेव देयानि तस्माच्छाद्धानि दातृभिः

ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ।

Verse 7

एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता । मैनाकस्तस्य दायादः क्रौचस्तस्य सुतोभवत्

ਇਨ੍ਹਾਂ (ਪਰਬਤਾਂ) ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ-ਜਨਮੀ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਮੈਨਾਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 8

क्रौंचद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो धृतसंयुतः । मेना तु सुषवे तिस्रः कन्या योगवतीस्ततः

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੂਭਾਗ ‘ਕ੍ਰੌਚ-ਦ੍ਵੀਪ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚੌਥਾ ਦ੍ਵੀਪ, ਜੋ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਨਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 9

उमैकपर्णा पर्णा च तीव्रव्रतपरायणाः । रुद्रस्यैका भृगोश्चैका जैगीषव्यस्य चापरा

ਉਮਾ, ਏਕਪਰਨਾਅ ਅਤੇ ਪਰਨਾਅ—ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਇਉਂ ਹੋਈਆਂ: ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਭਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੀ ਭਾਰਿਆ।

Verse 10

दत्ता हिमवता बालाः सर्वलोकतपोधिकाः । पितॄणां लोकसंगीतं कथयामि शृणुष्व तत्

ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਉਹ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ-ਪੁਣ੍ਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 11

लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीचनंदनाः । वर्त्तंते येन पितरो यान्देवा भावयन्त्यलम्

‘ਸੋਮਪਥਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਪਥ/ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।

Verse 12

अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्र संस्थिताः । अच्छोदा नाम तेषां तु कन्याभूद्वरवर्णिनी

ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ‘ਅਗ્નਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਅੱਛੋਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਤੇਜਸਵੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 13

अच्छोदं च सरस्तत्र पितृभिर्निर्मितं पुरा । अच्छोदाथ तपश्चक्रे दिव्यं वर्षसहस्रकम्

ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ‘ਅੱਛੋਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੱਛੋਦਾ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 14

आजग्मुः पितरस्तुष्टा दास्यन्तः किल ते वरम् । दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰ ਆਏ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ। ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਧਾਰੀ ਸਨ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 15

सर्वे प्रधाना बलिनः कुसुमायुधसन्निभाः । तन्मध्येमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य सांगना

ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਕਾਮਦੇਵ (ਫੁੱਲ-ਅਸਤ੍ਰਧਾਰੀ) ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮਾਵਸੁ’ ਨਾਮਕ ਪਿਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 16

वव्रे वरार्थिनी संगं कुसुमायुधपीडिता । योगाद्भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी

ਕੁਸੁਮਾਯੁਧ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਉਸ ਕਾਮਿਨੀ ਨੇ ਸੰਗ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਵਿਭਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਾਮਿਨੀ ਯੋਗ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 17

धरान्न स्पृशते पूर्वं प्रयाताथ भुवस्तले । तथैवामावसुर्योयमिच्छां चक्रे न तां प्रति

ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਚਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਾਵਸ ਦਾ ਇਹ ਸੂਰਜ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ।

Verse 18

धैर्येण तस्य सा लोके अमावास्येति विश्रुता । पितॄणां वल्लभा यस्माद्दत्तस्याक्षयकारिका

ਉਸ ਦੇ ਧੀਰਜ ਕਰਕੇ ਉਹ (ਵ੍ਰਤ/ਦਿਨ) ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਅਮਾਵਸਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

अच्छोदाधोमुखी दीना लज्जिता तपसः क्षयात् । सा पितॄन्प्रार्थयामास पुनरात्मसमृद्धये

ਅੱਛੋਦਾ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਗਈ; ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 20

विलज्जमाना पितृभिरिदमुक्ता तपस्विनी । भविष्यमथ चालोक्य देवकार्यं च ते तदा

ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ।

Verse 21

इदमूचुर्महाभागाः प्रसाद शुभयागिरा । दिवि दिव्यशरीरेण यत्किंचित्क्रियते बुधैः

ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਪਿਤ੍ਰ ਕਿਰਪਾ-ਭਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: “ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ…।”

Verse 22

तेनैव तत्कर्मफलं भुज्यते वरवर्णिनी । सद्यः फलंति कर्माणि देवत्वे प्रेत्यमानुषे

ਉਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 23

तस्मात्त्वं सुकृतं कृत्वा प्राप्स्यसे प्रेत्य यत्फलम् । अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ। ਅਠਾਈਵੇਂ ਯੁਗ-ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗੀ।

Verse 24

व्यतिक्रमात्पितॄणां तु कष्टं कुलमवाप्स्यसि । तस्माद्राज्ञो वसोः कन्या त्वमवश्यं भविष्यसि

ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਵਸੁ ਦੀ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧੀ ਬਣੇਂਗੀ।

Verse 25

कन्यात्वे देवलोकांस्तान्पुनः प्राप्स्यसि दुर्ल्लभान् । पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि

ਕੁਆਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਹ ਦੁਰਲੱਭ ਦੇਵਲੋਕ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ। ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 26

द्वीपे तु बदरीप्राये बादरायणमप्युत । स वेदमेकं बहुधा विभजिष्यति ते सुतः

ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਾਪੂ-ਸਮਾਨ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਾਦਰਾਯਣ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇਕੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 27

पौरवस्यात्मजौ द्वौ तु समुद्रांशस्य शंतनोः । विचित्रवीर्यस्तनयस्तथा चित्रांगदो नृपः

ਫਿਰ ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਸ਼ੰਤਨੁ ਦੇ—ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਏ: ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।

Verse 28

इमावुत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजौ तस्य धीमतः । प्रौष्ठपद्यष्टकाभूयः पितृलोके भविष्यसि

ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲਈ ਖੇਤਰ-ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰੌ਷ਠਪਦਾ ਦੀ ਅਸ਼ਟਕਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਬਣੇਂਗੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸੇਂਗੀ।

Verse 29

नाम्ना सत्यवती लोके पितृलोके तथाष्टका । आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा

ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

भविष्यसि परे लोके नदी त्वं च गमिष्यसि । पुण्यतोया सरिच्छ्रेष्ठा लोकेष्वच्छोदनामिका

ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇੱਕ ਨਦੀ ਬਣੇਂਗੀ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੇਂਗੀ। ਤੇਰਾ ਜਲ ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਹੋਵੇਗਾ; ਤੂੰ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਂਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਛੋਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗੀ।

Verse 31

इत्युक्ता सा गणैस्तैस्तु तत्रैवांतरधीयत । साप्यापचारित्रफलं मया यदुदितं पुरा

ਉਹਨਾਂ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 32

विभ्राजो नाम ये चान्ये दिवि संति सुवर्चसः । लोका बर्हिषदो यत्र पितरः संति सुव्रताः

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਭ੍ਰਾਜ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਪਿਤਰ—ਪੂਰਵਜ ਪਿਤਾ—ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

यत्र बर्हिषि युक्तानि विमानानि सहस्रशः । संकल्पपादपा यत्र तिष्ठंति फलदायिनः

ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਰ੍ਹਿਸ—ਯਜ੍ਞ-ਘਾਹ—ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਮਾਨ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਖੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

यदभ्युदयशालासु मोदंते श्राद्धदायिनः । ये दानवासुरगणा गंधर्वाप्सरसां गणाः

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਦਲ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 35

यक्षरक्षोगणास्ते च यजंति दिवि देवताः । पुलस्त्यपुत्राः शतशस्तपोयोगबलान्विताः

ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦਲ—ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੁੱਤਰ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

महात्मानो महाभागा भक्तानामभयंकराः । एतेषां पीवरी कन्या मानसी दिवि विश्रुता

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਭਾਗ ਹਨ, ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਵਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਨਿਆ—ਮਾਨਸੀ ਜਨਮੀ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 37

योगिनी योगमाता च तपश्चक्रे सुदारुणं । प्रसन्नो भगवांस्तस्या वरं वव्रे तु सा ततः

ਉਹ ਯੋਗਿਨੀ, ਯੋਗ-ਮਾਤਾ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 38

योगवंतं सुरूपं च भर्तारं विजितेंद्रियम् । देहि देव प्रसन्नस्त्वं यदि ते वदतां वर

ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪਤੀ ਦੇਹ—ਜੋ ਯੋਗ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਵਰਦਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ!

Verse 39

निर्णुदः सर्वपापानां पवित्र ऋषिसंस्तुतः । गंधपुष्पैरलंकृत्य या दिव्येत्यर्घमुत्सृजेत्

ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, “ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ!” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 40

भविष्यति च ते कन्या कृत्तीनामाथ योगिनी । पांचालपतये देया सात्वताय तु सा तदा

ਤੇਰੇ ਘਰ ਇਕ ਧੀ ਜਨਮੇਗੀ, ਨਾਮ ਕ੍ਰਿੱਤੀ, ਜੋ ਯੋਗਿਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਸਾਤ੍ਵਤ—ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धांतगा स्मृता । कृष्ण गौरश्च शंभुश्च भविष्यंति च ते सुताः

ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੱਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਯੋਗ-ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਗੌਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਹੋਣਗੇ।

Verse 42

सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पावनाः । किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमंतः क्रियान्विताः

ਸਭ ਇੱਛਤ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਕਿੰਨੇ ਅਧਿਕ ਪਾਵਨ ਹੋਣਗੇ!

Verse 43

गौर्नाम कन्या येषां तु मानसी दिवि राजते । सुकन्या दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्द्धिनी

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗੌਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਨਿਆ, ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 44

मरीचिगर्भनामानो लोके मार्तंडमंडले । पितरो यत्र तिष्ठंति हविष्मंतोंगिरः सुताः

ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮਰੀਚਿਗਰਭਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

तीर्थश्राद्धप्रदा यांति यत्र क्षत्रियसत्तमाः । राज्ञां तु पितरस्ते वै स्वर्गभोगफलप्रदाः

ਜਿੱਥੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 46

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता । पत्नी यांशुमतः श्रेष्ठा स्नुषा पंचजनस्य च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਨੋਜਾਤ ਕੰਨਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ; ਉਹ ਯਾਂਸ਼ੁਮਤ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਚਜਨ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨੁਹ ਸੀ।

Verse 47

जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही । लोकाः कामदुघा नाम कामभोगफलप्रदाः

ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਲੀਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਪਿਤਾਮਹੀ ਬਣੀ; ਉਸ ਤੋਂ ‘ਕਾਮਦੁਘਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति ते सुताः । आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः

ਜਿੱਥੇ ‘ਸੁਸ੍ਵਧਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਜ੍ਯਪਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 49

पुलहाग्रजदायादा वैश्यास्तान्भावयंति ह । यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यंति युगपद्गताः

ਉੱਥੇ ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਛਿਨ ਇਕੱਠੇ ਆਏ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

मातृभ्रातृपितृस्वसॄः सखिसंबंधिबांधवान् । अपिजन्मायुतैर्दृष्टाननुभूतान्सहस्रशः

ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਭੈਣਾਂ, ਮਿੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਕੁਟੁੰਬੀ—ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਣ—ਤੱਥਾਪਿ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 51

एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता । सा पत्नी नहुषस्यासीद्ययातेर्जननी तथा

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੋਂ-ਜਨਮੀ ਇਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਵਿਰਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਹੋਈ।

Verse 52

एषाष्टकाभवत्पश्चाद्ब्रह्मलोकगता सती । त्रय एते गणाः प्रोक्ताश्चतुर्थं तु वदाम्यहम्

ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਠ-ਸਮੂਹ (ਅਸ਼ਟਕਾ) ਬਣੀ ਅਤੇ ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਣ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਥੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 53

लोकाः सुमनसो नाम ब्रह्मलोकोपरिस्थिताः । सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठंति शाश्वतं

ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਸੁਮਨਸ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਉੱਥੇ ‘ਸੋਮਪਾ’ ਨਾਮਕ ਪਿਤਰ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः । उत्पन्नाः प्रलयांते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः

ਉਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वे मानसे सांप्रतं स्थिताः । नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਹੁਣ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਜਲ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਿਤਾ।

Verse 56

भूतानि पुनती या तु पश्चिमोदधिगामिनी । तेभ्यः सर्वत्र मनुजाः प्रजासर्गे च निर्मितम्

ਉਹ ਨਦੀ ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰਚੇ ਗਏ।

Verse 57

ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वंति धर्मभावेन सर्वदा । सर्वदा तेभ्य एवास्य प्रसादाद्योगसंततिः

ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेवं विनिर्मितम् । सर्वेषां राजतं पात्रमथवा राजतान्वितम्

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਅਰਪਣਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਪਾਤ੍ਰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 59

दत्तं स्वधां पुरोधाय पितॄन्प्रीणाति सर्वदा । आग्नीध्रसोमपाभ्यां तु कार्यमाप्यायनं बुधैः

ਜਦੋਂ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਦਾਨ-ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾ ਨੂੰ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਤੇ ਬਲਵਰਧਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 60

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेपि वा । अजाकर्णेश्वकर्णे वा गोष्ठे वाथ शिवांतिके

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਅੱਗ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਅਜਾਕਰਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਵਿੱਚ; ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ; ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ/ਧਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ।

Verse 61

पितॄणाममलं स्थानं दक्षिणादिक्प्रशस्यते । प्राचीनावीतमुदकं तिलसंत्यागमेव च

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਲ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 62

खड्गिगनामामिषं चैवमन्नं श्यामाकशालयः । यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्प फलानि च

ਮਾਸ ਆਦਿ ਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਵਰਗੇ ਅਨਾਜ; ਯਵਨੀ ਤੇ ਨੀਵਾਰ; ਮੁਦਗ (ਹਰਾ ਮੂੰਗ) ਅਤੇ ਗੰਨਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ (ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ)।

Verse 63

वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा । दर्भा माषष्षष्टिकान्नं गोक्षीरं मधुसर्पिषी

ਇੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹਨ: ਦರ್ಭਾ ਘਾਹ, ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਸ਼ਸ਼ਟਿਕ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਅੰਨ, ਗੋ-ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘੀ।

Verse 64

शस्त्राणि च प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि च । मसूर शण निष्पावा राजमाषाः कुलुत्थकाः

ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮਸੂਰ ਦੀ ਦਾਲ, ਸ਼ਣ ਦੇ ਬੀਜ, ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ ਫਲੀਆਂ, ਰਾਜਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਲੱਥ (ਘੋੜਾ-ਚਣਾ)।

Verse 65

पद्म बिल्वार्कादुत्तूर पारिभद्राटरूषकाः । न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा

ਕਮਲ, ਬੇਲ, ਅਰਕ, ਧਤੂਰਾ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਅਤੇ ਅਟਰੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 66

कोद्रवोदारवरटकपित्थं मधुकातसी । एतान्यपि न देयानि पितॄभ्यः श्रियमिच्छता

ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਦਰਵ ਅਨਾਜ, ਓਦਾਰ, ਵਰਟ, ਕਪਿੱਥ ਫਲ, ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਆਤਸੀ (ਅਲਸੀ) ਵੀ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 67

पितृन्प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयंति तं । यच्छंति पितरः पुष्टिं स्वांगारोग्यं प्रजाफलम्

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਮੁੜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਪੋਸ਼ਣ-ਬਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸੁਸਥਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 68

देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते । देवताभ्यः पितॄणां तु पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्

ਦੇਵ-ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਨੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 69

शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निस्संगाः स्थिर सौहृदाः । शांतात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ; ਮਨੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 70

भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पर्वदेवताः । हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः

ਪਿਤ੍ਰ—ਭਕਤਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਗੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਰਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

एतद्धि सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम् । पुण्यं पवित्रमारोग्यं कीर्त्तनीयं नृभिः सदा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 72

भीष्म उवाच । श्रुत्वैतदखिलं भूयः पराभक्तिरुपस्थिता । श्राद्धकालं विधिं चैव श्राद्धमेव तथैव च

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਉੱਠੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 73

श्राद्धेषु भोजनीया ये श्राद्धवर्ज्या द्विजातयः । कस्मिन्वासरभागे तु पितृभ्यः श्राद्धमारभेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਦਵਿਜ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਵਿਜ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਹਨ? ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 74

अन्नं दत्तं कथं याति श्राद्धे वै ब्रह्मवित्तम । विधिना केन कर्त्तव्यं कथं प्रीणाति तान्पितॄन्

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ੍ਯਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਜਾਣਕਾਰ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਅੰਨ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 75

पुलस्त्य उवाच । कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च । पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਦੁੱਧ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 76

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते । नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

अदैवतं विजानीयात्पार्वणं पर्व सुस्मृतम् । पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु यत्नान्महीपते

ਅਦੈਵਤ ਨੂੰ ਪਾਰ੍ਵਣ ਕਰਮ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਵ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਾਰ੍ਵਣ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 78

पार्वणेय नियोज्यास्तु तान्शृणुष्व नराधिप । पंचाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसौपर्णः षडंगवित्

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਪਾਰ੍ਵਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣੋ: ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਨਾਤਕ, ਤ੍ਰਿਸੌਪਰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ (ਵੇਦਾਂਗਾਂ) ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ।

Verse 79

श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः । सर्वज्ञो वेदवान्मंत्री ज्ञानवंशकुलान्वितः

ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਧੀ-ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ; ਸਰਵਜ੍ਞ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।

Verse 80

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुः श्रुतेष्वन्येषु संस्थितः । पुराणवेत्ता ब्रह्मज्ञः स्वाध्यायी जपतत्परः

ਉਹ ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਕਰਤਾ, ‘ਤ੍ਰਿਮਧੁ’ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਸਥਿਤ; ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ, ਸਵਾਧਿਆਯੀ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਹੈ।

Verse 81

ब्रह्मभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोथ वैष्णवः । ब्राह्मणो योगनिष्ठात्मा विजितात्मा सुशीलवान्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਕਤ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰਾਇਣ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵੀ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਜਿਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਹੈ।

Verse 82

एते तोष्याः प्रयत्नेन वर्जनीयानिमान्शृणु । पतितस्तत्सुतः क्लीबः पिशुनो व्यंगरोगितः

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਤਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਪੁੰਸਕ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਅਤੇ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ।

Verse 83

सर्वे ते श्राद्धकाले तु त्याज्या वै धर्मदर्शिभिः । पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतांश्च निमंत्रयेत्

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਸੁਵਿਨੀਤ (ਯੋਗ੍ਯ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 84

निमंत्रितांश्च पितर उपतिष्ठंति तान्द्विजान् । वायुभूतानि गच्छंति तथासीनानुपासते

ਜਦੋਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੁ-ਸਰੂਪ, ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 85

दक्षिणं जानुचालभ्य वामं पात्यनिमंत्रयेत् । अक्रोधनैः शौचपरैः सुस्नातैर्ब्रह्मवादिभिः

ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਥੱਲੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੌਚ-ਪਰਾਇਣ, ਸੁਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਕਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਵੇ।

Verse 86

भवितव्यं भवद्भिस्तु मया च श्राद्धकर्मणि । पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योग्निमान्

ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧੀ ਭਾਗੀ ਹੋਈਏ। ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਯੋਗ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਫਿਰ ‘ਤ੍ਰਪਣ’ ਨਾਮਕ ਕਰਮ—ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਅਰਪਣ—ਕਰੇ।

Verse 87

पिंडान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिंदुक्षये तथा । गोमयेनानुलिप्ते तु दक्षिणाप्लवनस्थले

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ (ਘਟਣ) ਵੇਲੇ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਦੱਖਿਣਾ-ਪ੍ਲਵਨ ਸਥਾਨ (ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਰਪਣ/ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਥਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 88

श्राद्धं समारभेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसन्निधौ । अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं वा सक्तुमुष्टिभिः

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ—ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ ਹਵਨ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਚਰੁ (ਪਕਿਆ ਅੰਨ) ਜਾਂ ਸੱਕਤੁ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ/ਆਟੇ) ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਨਾਲ।

Verse 89

पितृभ्यो निर्वपामीति सर्वं दक्षिणतो न्यसेत् । अभिघार्य ततः कुर्यान्निर्वापत्रयमग्रतः

“ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਘੀ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਨਿਰਵਾਪ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 90

ते वितस्त्यायताः कार्याश्चतुरङ्गुलविस्तृताः । दर्वीत्रयं च कुर्वीत खादिरं रजतान्वितम्

ਉਹ ਇਕ ਵਿਤਸਤੀ (ਹੱਥ-ਫੈਲ) ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਂਗਲ-ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਲੱਕੜ ਦੇ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਤਿੰਨ ਦਾਰਵੀ (ਚਮਚੇ) ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 91

रत्निमात्रं परिश्लक्ष्णं हस्ताकाराग्रमुत्तमम् । उदपात्राणि कांस्यस्य मेक्षणं च समित्कुशम्

ਰਤਨੀ-ਮਾਤ੍ਰ (ਹੱਥ-ਫੈਲ) ਮਾਪ ਦਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਸਿਆ-ਮੰਜਿਆ, ਹੱਥ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਅਗਰ ਵਾਲਾ ਉਪਕਰਣ ਹੋਵੇ। ਪਾਣੀ ਲਈ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਮੈਖਣ (ਚਮਚਾ), ਸਮਿਧਾ ਲੱਕੜ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵੀ ਹੋਣ।

Verse 92

तिलपात्राणि सद्वासो गंधधूपानुलेपनम् । आहरेदपसव्यं च सर्वं दक्षिणतः शनैः

ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ (ਲੇਪ) ਲਿਆਵੇ। ਅਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ (ਉਲਟੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ) ਕਰਦਿਆਂ, ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਲਿਆਵੇ।

Verse 93

एवमासाद्य तत्सर्वं भवनस्योत्तरेंतरे । गोमयेनानुलिप्तायां गोमूत्रेण च मंडलम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਜਾ ਕੇ, ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ—ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ—ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਡਲ (ਰਿਤੁਅਲ ਚੱਕਰ) ਵੀ ਬਣਾਏ।

Verse 94

साक्षताभिः सपुष्पाभिरद्भिः सव्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालयेत्पादावभिवंद्य पुनःपुनः

ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਸਾਵਿਆ-ਅਪਸਾਵਿਆ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਵੋ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 95

आसनेषूपविष्टेषु दर्भवत्सु विधानतः । उपस्पृष्टोदकान्विप्रानुपवेश्यानुमंत्रयेत्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਸਜੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰਵਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਲਈ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੋ।

Verse 96

द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकं चोभयत्र वा । भोजयेदीश्वरोपीह न कुर्याद्विस्तरं बुधः

ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨੂੰ; ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨੂੰ। ਇੱਥੇ ਸਮਰੱਥ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਖਵਾਏ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 97

दैवपूर्वं निवेद्याथ विप्रानर्घादिना बुधैः । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो विप्रैर्विप्रो यथाविधि

ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 98

स्वगृह्योक्तेन विधिना काले कृत्वा समंततः । अग्नीषोममयाभ्यां तु कुर्यादाप्यायनं बुधः

ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਮਯ ਅਹੂਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫਿਰ ਆਪ੍ਯਾਯਨ (ਪੁਨਰ-ਪੋਸ਼ਣ) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।

Verse 99

दक्षिणाग्नौ प्रणीतेन स एवाग्निर्द्विजोत्तमः । यज्ञोपवीतान्निर्वर्त्य ततः पर्युक्षणादिकम्

ਜਦ ਉਹ ਅੱਗ ਦੱਖਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਪਰਿਯੁਕਸ਼ਣ (ਛਿੜਕਾਅ) ਆਦਿਕ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 100

प्राचीनावीतिना कार्यमेतत्सर्वं विजानता । लब्ध्वा तस्माद्विशेषेण पिंडान्कुर्वीत चोदकं

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ/ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦਾ ਉਦਕ-ਅਰਪਣ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 101

दद्यादुदकपात्रैस्तु सलिलं सव्यपाणिना । दद्यात्सर्वं प्रयत्नेन दमयुक्तो विमत्सरः

ਉਦਕ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਹੱਥ (ਸਵ੍ਯ ਪਾਣੀ) ਨਾਲ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 102

विधाय रेखां यत्नेन निर्वपेदवनेजनं । दक्षिणाभिमुखः कुर्यात्ततो दर्भान्निधाय वै

ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ ਲਈ ਨਿਵੇਦਨ ਰੱਖੇ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦર્ભ (ਕੁਸ਼ਾ) ਘਾਹ ਰੱਖੇ।

Verse 103

निधाय पिंडमेकैकं सर्वं दर्भोपरिक्रमात् । निर्वपेदथ दर्भेषु नामगोत्रानुकीर्तनैः

ਹਰ ਪਿੰਡ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦર્ભ (ਕੁਸ਼ਾ) ਘਾਹ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਦર્ભ ਉੱਤੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 104

तेषु दर्भेषु तं हस्तं विमृज्याल्लेपभागिनां । तथैव च जपं कुर्यात्पुनः प्रत्यवनेजनम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਂਛੇ ਜੋ ਲੇਪ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜਪ ਮੁੜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੋਧਨ ਲਈ ਹੱਥ ਧੋਵੇ।

Verse 105

जलयुक्तं नमस्कृत्य गंधधूपार्चनादिभिः । एवमावाह्य तत्सर्वं वेदमंत्रैर्यथोदितैः

ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਗੰਧ, ਧੂਪ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 106

एकाग्नरेकएवाद्भिर्निर्वपेद्दर्विकां तथा । ततः कृत्वा नरो दद्यात्पितृभ्यस्तु कुशान्बुधः

ਇੱਕ ਹੀ ਅਗਨੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ, ਦਵਿਕਾ (ਚਮਚ) ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਅਰਪੇ।

Verse 107

ततः पिंडादिकं कुर्यादावाहनविसर्जनम् । ततो गृहीत्वा पिंडेभ्यो मात्राः सर्वाः क्रमेण तु

ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਸਮੇਤ। ਤਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਮਾਤਰਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਕੇ (ਅਰਪੇ/ਵੰਡੇ)।

Verse 108

तानेव विप्रान्प्रथममाशयित्वा च मानवः । वर्णयन्भोजयेदन्नमिष्टं पूर्तं च सर्वदा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 109

वर्जयेत्क्रोधपरतां स्मरन्नारायणं हरिम् । तृप्तान्ज्ञात्वा पुनः कुर्याद्विकिरं सार्ववर्णिकं

ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭੋਗ/ਅੰਨ ਵੰਡੇ।

Verse 110

विधृत्य सोदकं त्वन्नं सतिलं प्रक्षिपेद्भुवि । आचांतेषु पुनर्दद्याज्जलं पुष्पाक्षतोदकम्

ਜਲ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ-ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਮੁੜ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 111

स्वधावाचनकं सर्वं पिंडोपरि समाचरेत् । देवाद्यंतं प्रकुर्वीत श्राद्धनाशोन्यथा भवेत्

ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਸਵਧਾ-ਵਾਚਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 112

विसृज्य विप्रान्प्रणतस्तेषां कृत्वा प्रदक्षिणम् । दक्षिणांदिशमाकांक्षन्पितॄनुद्दिश्य मानवः

ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 113

दातारो नोभिवर्द्धंतां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोस्त्विति

ਸਾਡੇ ਦਾਤੇ ਵਧਣ; ਸਾਡੇ ਵੇਦ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ। ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਕਦੇ ਨ ਡਿਗੇ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਹੋਵੇ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ।

Verse 114

अन्नं च नो बहुभवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः संतु मा च याचिष्म कंचन

ਸਾਡੇ ਘਰ ਅੰਨ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਆਉਣ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨਾ ਬਣੀਏ।

Verse 115

एतदग्निमतः प्रोक्तमन्वाहार्यं तु पार्वणं । यथेंदुसंक्षये तद्वदन्यत्रापि निगद्यते

ਇਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯ ਅਰਪਣ ਹੀ ਪਾਰਵਣ ਕਰਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 116

पिंडांस्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेपि वा । वप्रांते वाथ विकिरेदापोभिरथ वापयेत्

ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਜਾਂ ਟਿੱਬੇ/ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਛਿੜਕ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕੇ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ।

Verse 117

पत्नीं तु मध्यमं पिंडं प्राशयेद्विनयान्विताम् । आधत्त पितरो गर्भं पुत्रसंतानवर्द्धनं

ਪਤਨੀ ਨੂੰ—ਲਾਜ-ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਮੱਧਲਾ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਾਵੇ। ਤਦ ਪਿਤਰ ਗਰਭਧਾਰਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

तावन्निर्वापणं तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः । वैश्वदेवं ततः कुर्यान्निवृत्तः पितृकर्मणः

ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣ ਅਰਪਣ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ।

Verse 119

इष्टैः सह ततः शांतो भुंजीत पितृसेवितम् । पुनर्भोजनमध्वानं यानमायासमैथुनम्

ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਭੋਜਨ ਭੋਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਭੋਜਨ, ਯਾਤਰਾ, ਸਵਾਰੀ/ਵਾਹਨ-ਯਾਤਰਾ, ਅਤਿ-ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 120

श्राद्धकृच्छ्राद्धभुग्यो वा सर्वमेतद्विवर्जयेत् । स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वप्नं च सर्वदा

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਭੋਜਨ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਭ ਮਨਾਹੀਆਂ ਕਰਮ ਤਿਆਗੇ। ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ (ਵੇਦ-ਪਾਠ), ਕਲਹ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ।

Verse 121

अनेन विधिना श्राद्धं त्रिवर्गस्येह निर्वपेत् । कन्या कुंभ वृषस्थेर्के कृष्णपक्षेषु सर्वदा

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ, ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 122

यत्रयत्र प्रदातव्यं सपिंडीकरणात्मकम् । तत्रानेन विधानेन देयमग्निमता सदा

ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਰਪਣ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 123

अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदीरितम् । श्राद्धं साधारणं नाम भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ: ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 124

अयने विषुवे चैव अमावस्यार्कसंक्रमे । अमावस्याष्टका कृष्णपक्ष पंचदशीषु च

ਅਯਨ, ਵਿਸੁਵ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੇਲੇ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਹੀਂ ਤਿਥੀ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 125

आर्द्रा मघा रोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृतिवासरे

ਆਰਦ੍ਰਾ, ਮਘਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਧਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲੇ ਮਿਲਾਪ ਵੇਲੇ; ਗਜਛਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਨਾਮਕ ਅਸ਼ੁਭ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਭਦਰਾ) ਤੇ ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 126

वैशाखस्य तृतीयायां नवमीकार्तिकस्य च । पंचदशी तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਨੌਵੀਂ, ਮਾਘ ਦੀ ਪੰਦਰਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੇਰਹੀਂ ਤਿਥੀ—ਇਹ ਨਿਯਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤਾਰੀਖਾਂ ਹਨ।

Verse 127

युगादयः स्मृता ह्येताः पितॄपक्षोपकारिकाः । तथा मन्वंतरादौ च देयं श्राद्धं विजानता

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਆਦਿ ਇਹ ਅਵਸਰ ਪਿਤ੍ਰਪੱਖ ਲਈ ਉਪਕਾਰਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 128

अश्वयुङ्नवमी चैव द्वादशी कार्तिके तथा । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਵੀ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦਵਾਦਸ਼ੀ, ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ (ਤ੍ਰਿਤੀਆ) ਵੀ—ਇਹ ਭੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 129

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी

ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਸ਼ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ; ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਦਸ਼ਮੀ; ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਪਤਮੀ।

Verse 130

श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैवा ज्येष्ठे पंचदशी सिता

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਿਮਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀਆਂ ਹਨ।

Verse 131

मन्वंतरादयस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारिकाः । पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः

ਮਨਵੰਤਰ ਆਦਿ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭੀ ਯਤਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 132

श्राद्धं कृतं तेन समास्सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदंति । वैशाख्यामुपवासेषु तथोत्सवमहालये

ਪਿਤਰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਤਸਵੀ ਮਹਾਲਯ ਵਿੱਚ।

Verse 133

तीर्थायतनगोष्ठेषु द्वीपोद्यानगृहेषु च । विविक्तेषूपलिप्तेषु श्राद्धं देयं विजानता

ਜਾਣਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੇ ਸਭਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਟਾਪੂਆਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਪੇ (ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ) ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 134

विप्रान्पूर्वेपरेचाह्नि विनीतात्मानि मंत्रयेत् । शीलवृत्तगुणोपेतान्वयोरूपसमन्वितान्

ਪੂਰਵਾਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਸੁਵਿਨੀਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ੀਲ, ਉਚਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੌਢਤਾ ਤੇ ਮਰਿਆਦਿਤ ਰੂਪ ਹੋਵੇ।

Verse 135

द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रकुर्वीत विस्तरम्

ਦੇਵ-ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨੂੰ—ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ, ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਕ ਹੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਜ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 136

विश्वेदेवान्यवैः पुष्पैरभ्यर्च्यासनपूर्वकं । पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्यं दर्भपवित्रके

ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਭਿਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਦರ್ಭ-ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 137

शन्नोदेवीत्यपः कुर्याद्यवोसीति यवानपि । गंधपुष्पैस्तु संपूज्य विश्वान्देवान्प्रतिन्यसेत्

“ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀਃ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ “ਯਵੋऽਸੀ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਜੌ ਨੂੰ ਵੀ ਤਥੈਵ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੰਧ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਸੇਤ् (ਸਥਾਪਿਤ/ਆਹ੍ਵਾਨ) ਕਰੇ।

Verse 138

विश्वेदेवास इत्याभ्यामावाह्य विकिरेद्यवान् । यवोसि धान्यराजस्त्वं वारुणो मधुमिश्रितः

“ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਸ…” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਹ੍ਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜੌ ਛਿੜਕੇ। (ਕਹੇ:) “ਤੂੰ ਜੌ ਹੈਂ—ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ; ਤੂੰ ਵਰੁਣ ਦਾ ਅਰਪਣ ਹੈਂ, ਮਧੁ ਨਾਲ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ।”

Verse 140

अभ्यर्च्य गंधाद्युत्सृज्य पितृयज्ञं समारभेत् । दर्भासनादि कृत्वादौ त्रीणि पात्राणि चार्चयेत्

ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਗੰਧ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਦਾ ਆਸਨ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜੇ।

Verse 141

सपवित्राणि कृत्वादौ शन्नोदेवीत्यपः क्षिपेत् । तिलोसीति तिलान्कुर्याद्गन्धपुष्पादिकं पुनः

ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਛੱਲੇ/ਧਾਗੇ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀਃ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲ ਛਿੜਕੇ। ਫਿਰ ‘ਤਿਲੋਸੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿਲ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿਕ ਅਰਪੇ।

Verse 142

पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं पुनः । राजतं वा प्रकुर्वीत तथा सागरसंभवम्

ਵਨਸਪਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਾਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 143

सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते । रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव च

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੁਣ੍ਯ ਹੈ।

Verse 144

राजतैर्भाजनैरेषां पितॄणां रजतान्वितैः । वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपकल्पते

ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਲ ਵੀ ਅਖੰਡ ਪੁਣ੍ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 145

अद्यापि पितृपात्रेषु पितॄणां राजतान्वितम् । शिवनेत्रोद्भवं यस्मादुत्तमं पितृवल्लभम्

ਅੱਜ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 146

एवं पात्राणि संकल्प्य यथालाभं विमत्सरः । या दिव्येति पितुर्नाम गोत्रे दर्भान्करे न्यसेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਮਾਨ ਮਿਲੇ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ-ਦਰਭ ਧਰ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਿਆਂ “ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਯੋਗ ਕਰੇ।

Verse 147

पितॄनावाहयिष्यामि तथेत्युक्तः स तैः पुनः । उशंतस्त्वा तथायन्तु ऋग्म्यामावाहयेत्पितॄन्

“ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਾਂਗਾ,” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ—“ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਗ੍-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 148

या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृज्य दद्याद्गंधादिकं ततः । वस्त्रोत्तरं दर्भपूर्वं दत्वा संश्रयमादितः

“ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ…” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਭ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪੇ ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਸ਼੍ਰਯ (ਸ਼ਰਨ) ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।

Verse 149

पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत् । पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिवेषयेत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਯਤ ਕਰੇ। “ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਸਨ ਹੈ” ਐਸਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ/ਸੇਵਾ ਪਰੋਸੇ।

Verse 150

तत्रापि पूर्वतः कुर्यादग्निकार्यं विमत्सरः । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाहृत्य परिवेषयेत्

ਉੱਥੇ ਵੀ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭੇਟ/ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਰੋਸੇ।

Verse 151

उशन्तस्त्वेति तं दर्भं पाणिभक्तं विशेषतः । गुणान्वितैश्च शाकाद्यैर्नानाभक्ष्यैस्तथैव च

“ਉਸ਼ੰਤਸ੍ਤ੍ਵੇ”—ਅਰਥਾਤ “ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦર્ભ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵੀ।

Verse 152

अन्नं च सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितं । मासं प्रीणाति वै सर्वान्पितॄनित्याह पद्मजः

ਅੰਨ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ, ਗੋ-ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭੇਟ—ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਐਸਾ ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 153

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु । औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पंच वै

ਮੱਛੀ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ (ਪਿਤ੍ਰ) ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਣ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ; ਭੇਡ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ; ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।

Verse 154

वाराहस्य तु मांसेन षण्मासं तृप्तिरुत्तमा । सप्तलोहस्य मांसेन तथाष्टावाजकेन तु

ਵਰਾਹ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਉੱਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਪਤਲੋਹਾ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ (ਤ੍ਰਿਪਤੀ) ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ; ਅਤੇ ਆਜਕ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ।

Verse 155

पृषतस्य तु मांसेन तृप्तिर्मासान्नवैव तु । दशमासांश्च तृप्यंते वराहमहिषामिषैः

ਪ੍ਰਿਸ਼ਤ (ਚਿੱਤ੍ਰਿਤ ਹਿਰਣ) ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 156

शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु । संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा

ਖਰਗੋਸ਼ ਜਾਂ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ) ਮਿਆਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ—ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਪਾਯਸ (ਖੀਰ)—ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 157

सौकरेण तु तृप्यंते मासान्पंचदशैव तु । वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

ਵਰਾਹ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਰਧ੍ਰੀਣਸ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 158

कालशाकेन चानंत्यं खड्गमांसेन चैव हि । यत्किंचिन्मधुना मिश्रं गोक्षीरं दधिपायसम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਸ਼ਾਕ ਸਾਗ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੜਗ (ਗੈਂਡੇ) ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਭੀ ਅਨੰਤ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼—ਗੋ-ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ-ਪਾਯਸ (ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ)—ਭੀ (ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ) ਹੈ।

Verse 159

दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः । स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्यं पुराणान्यखिलानि च

ਪਿਤਰ—ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵਤਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਯ ਸਵਾਧਿਆਇ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਭੀ ਪਾਠ ਸੁਣਾਏ।

Verse 160

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । इंद्रेशसोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤ ਹਨ; ਇੰਦਰ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੂਕਤ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਵਮਾਨੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 161

बृहद्रथंतरं तत्र ज्येष्ठसामाथ रौरवं । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥੰਤਰ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਸਾਮਨ ਅਤੇ ਰੌਰਵ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸ਼ਾਂਤਿਕਾ) ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੀ।

Verse 162

मण्डलब्राह्मणं तद्वत्प्रीतिकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चापि तत्सर्वं समुदीरयेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵੀ।

Verse 163

भारताध्ययनं कार्यं पितॄणां परमप्रियं । भुक्तवत्सु च विप्रेषु भोज्यतोयादिकं नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ/ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ, ਤਦ ਭੋਜਨ, ਜਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 164

सार्ववर्णिकमन्नाद्यमानयेत्सावधारणं । समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरान्भुवि

ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਅੰਨ ਆਦਿ ਸਾਮਗਰੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੰਗਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇਰ ਕੇ ਬਚਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 165

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिं

ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੇ ਜੇਹੜੇ ਜੀਵ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਹੜੇ ਨਾ ਸੜੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 166

येषां न माता न पिता न बंधुर्न चापि मित्रं न तथान्नमस्ति । तत्तॄप्तयेन्नं भुवि दत्तमेतत्पयातु योगाय यतो यतस्ते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਮਾਂ ਹੈ ਨਾ ਪਿਉ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅੰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਅੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਲਈ ਹੋਵੇ।

Verse 167

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलभागिनां । उछिष्टभागधेयानां दर्भेषु विकिरासनं

ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਰ ਗਏ, ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਲ-ਹੱਕ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੇਵਲ ਉਛਿੱਠਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਵਿਖੇਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 168

तृप्तान्ज्ञात्वोदकं दद्यात्सकृद्विकिरणे तथा । विप्रलिप्तमहीपृष्टे गोशकृन्मूत्रवारिणा

ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਦ ਪਾਣੀ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ)। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਲਿਪੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਛਿੜਕਾਅ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 169

निधाय दर्भान्विधिवद्दक्षिणाग्रान्प्रयत्नतः । सर्ववर्णविधानेन पिंडांश्च पितृयज्ञवत्

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੁੱਕਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦರ್ಭਾ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਵਰਣ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ ਵਾਂਗ ਪਿੰਡ (ਚਾਵਲ ਦੇ ਗੋਲੇ) ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 170

अवनेजनपूर्वं तु नामगोत्रं तु मानवः । उक्त्वा पुष्पादिकं दत्वा कृत्वा प्रत्यवनेजनं

ਅਵਨੇਜਨ (ਧੋਣ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ; ਫਿਰ ਫੁੱਲ ਆਦਿਕ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਆਵਨੇਜਨ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਿਮ ਅਭਿਸੇਕ/ਧੋਣ ਕਰੇ।

Verse 171

ज्ञात्वापसव्यं सव्येन पाणिना त्रिः प्रदक्षिणं । पितृवन्मातृकं कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना

ਅਪਸਵ੍ਯ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ) ਰੀਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 172

दीपप्रज्वालनं तद्वत्कुर्यात्पुष्पार्चनं बुधः । तथा चांतेषु चाचम्य दद्याच्चापः सकृत्सकृत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੀਪ ਜਗਾਏ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 173

तथा पुष्पाक्षतान्पश्चादक्षय्योदकमेव च । सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्

ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਅਕ੍ਸ਼ਤ (ਸਾਬਤ ਚੌਲ) ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯੋਦਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਰਪੇ; ਤਿਲ ਸਮੇਤ, ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਭੀ ਦੇਵੇ।

Verse 174

गोभूहिरण्यवासांसि भव्यानि शयनानि च । दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च

ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਯਨ ਆਦਿਕ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਇੱਛਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪੇ।

Verse 175

वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमावहेत् । ततः स्वधावाचनकं विश्वेदेवेषु चोदकं

ਧਨ ਸੰਬੰਧੀ ਛਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਪਾਠ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਤਰਨ (ਅਰਘ੍ਯ) ਅਰਪੇ।

Verse 176

दत्वाशीः प्रतिगृह्णीयाद्द्विजेभ्योपि यथा बुधः । अघोराः पितरः संतु संत्वित्युक्तः पुनर्द्विजैः

ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਭੀ ਪ੍ਰਤਿਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਤਰ ਅਘੋਰ (ਅਨਭੈ, ਕਿਰਪਾਲੂ) ਹੋਣ; ਤਥਾਸ্তু।”

Verse 177

गोत्रं तथा वर्द्धतां तु तथेत्युक्तश्च तैः पुनः । स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पिंडानुद्धृत्य भक्तितः

ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਫਿਰ ਕਹਿਣ, “ਤਥਾਸ্তু; ਤੇਰਾ ਗੋਤ੍ਰ ਵਧੇ,” ਤਾਂ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਉਠਾ ਕੇ ਸ੍ਵਸਤਿਵਾਚਨ (ਮੰਗਲ ਪਾਠ) ਕਰੇ।

Verse 178

उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रविसर्जनम् । ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः

ਉੱਛੇਸ਼ਣ (ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਤਕ ਰੱਖਿਆ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ-ਬਲੀ ਅਰਪੇ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ।

Verse 179

उच्छेषणं भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत्पिंडं भागधेयं प्रचक्षते

ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਛਲ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉੱਛੇਸ਼ਣ—ਉਹੀ ਕੌਰ ਦਾਸ ਵਰਗ ਦਾ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 180

पितृभिर्निर्मितं पूर्वमेतदाप्यायनं सदा । अव्रतानामपुत्राणां स्त्रीणामपि नराधिप

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਅਵ੍ਰਤੀਆਂ ਲਈ, ਨਿਸੰਤਾਨਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 181

ततः स्थानाग्रतः स्थित्वा प्रतिगृह्यांबुपात्रिकां । वाजेवाजेति च जपन्कुशाग्रेण विसर्जयेत्

ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ, ‘ਵਾਜੇ ਵਾਜੇ’ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ।

Verse 182

बहिः प्रदक्षिणं कुर्यात्पदान्यष्टावनुव्रजेत् । बंधुवर्गेण सहितः पुत्रभार्यासमन्वितः

ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਆਪਣੇ ਬੰਧੂ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 183

निवृत्य प्रणिपत्याथ प्रयुज्याग्निं स मंत्रवित् । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यिकं बलिमेव च

ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਅਗਨਿ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦਾ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਭੀ ਕਰੇ।

Verse 184

ततस्तु वैश्वदेवांते सभृत्यसुतबांधवः । भुंजीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिषेवितं

ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸੇਵਕਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 185

एतच्चानुपनीतोपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम् । भार्याविरहितोप्येतत्प्रवासस्थोपि भक्तिमान्

ਜੋ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਇਹ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਗਤ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰੇ।

Verse 186

शूद्रोप्यमंत्रकं कुर्यादनेन विधिना नृप । तृतीयमाभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धं विधीयते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ‘ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ।

Verse 187

उत्सवानंदसंस्कारे यज्ञोद्वाहादिमंगले । मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनंतरं

ਉਤਸਵ, ਆਨੰਦਮਈ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਵਿਵਾਹ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾਵਾਂ ਦੀ।

Verse 188

ततो मातामहा राजन्विश्वेदवास्तथैव च । प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः

ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਾਤਾਮਹਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ—ਦਹੀਂ, ਅਖੰਡ ਅਕ੍ਸ਼ਤ, ਫਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਅਰਪਣ ਦੁਆਰਾ—ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 189

प्राङ्मुखो निर्वपेत्पिंण्डान्पूर्वांश्चैव पुरातनान् । संपन्नमित्यभ्युदये दद्यादर्घं द्वयोर्द्वयोः

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਭ੍ਯੁਦਯ ਦੇ ਮੰਗਲ ਸਮੇਂ ‘ਸੰਪੰਨਮ੍’ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 190

युग्मा द्विजातयः पूज्या वस्त्राकल्पांबरादिभिः । तिलकार्यं यवैः कार्यं तच्च सर्वानुपूर्वकं

ਦੋ-ਦੋ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਜਨਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ-ਕਰਮ ਯਵ (ਜੌ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 191

मंगल्यानि च सर्वाणि वाचयेद्द्विजपुंगवान् । एवं शूद्रोपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धं च सर्वदा

ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ-ਪਾਠ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਵਾਏ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਸਦਾ ਸਧਾਰਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਵਾਧੇ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਅਵਸਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 192

नमस्कारेण मंत्रेण कुर्याद्दानानि वै बुधः । दानं प्रधानं शूद्रस्य इत्याह भगवान्प्रभुः । दानेन सर्वकामाप्तिस्तस्य संजायते यतः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਮਸਕਾਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਲਈ ਦਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।