Adhyaya 43

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । प्रादुरासीत्प्रतीहारः शुभ्रचीनांशुकांबरः । स जानुभ्यां महीं गत्वा पिहितास्यश्च पाणिना

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਨ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਨੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਹ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਿਆ।

Verse 2

उवाचानाविलं वाक्यमल्पाक्षरपरिष्कृतम् । दैत्येंद्रमर्कवृंदाभं बिभ्रतं भास्वरं वपुः

ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਵਿਚਲ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਸੀ, ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਯੋਗ।

Verse 3

कालनेमिः सुरान्बद्ध्वा प्रादाय द्वारि तिष्ठति । स विज्ञापयति स्थेयं क्व वंदिनि च यैः प्रभो

ਕਾਲਨੇਮਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੌਂਪ ਚੁੱਕਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਾਂ—ਅਤੇ ਹੇ ਵੰਦਨੀਯ, ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਕਿਹੜੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ)?”

Verse 4

तन्निशम्याब्रवीद्दैत्यः प्रतीहारस्य भाषितम् । यथेष्ठं स्थीयतामेभिर्गृहं मे भुवनत्रयं

ਦਰਬਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ; ਮੇਰਾ ਘਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਜਿਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।”

Verse 5

केवलं वासवं त्वेकं मुंडयित्वा विमुच्यताम् । सितवस्त्रपरिच्छन्नं शुनःपादेन चिह्नितम्

ਕੇਵਲ ਉਸ ਇਕ ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂੰਡ ਕੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਸਫ਼ੈਦ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦੀ ਛਾਪ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ।

Verse 6

एवं कृते ततो देवा दूयमानेन चेतसा । जग्मुर्जगद्गुरुं द्रष्टुं शरणं कमलोद्भवम्

ਇਉਂ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਦੇਵਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ—ਕਮਲ-ਜਨਮ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ—ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 7

विनिर्विण्णास्तमासाद्य शिरोभिर्द्धरणीं गताः । तुष्टुवुः सुष्ठु वर्णाढ्यैर्वचोभिः कमलासनम्

ਅਤਿ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਸੁਚੱਜੇ, ਸ਼ਬਦ-ਧਨ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲਾਸਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 8

देवा ऊचुः । नमस्त्वोंकारांकुरादिप्रसूत्यै विश्वस्थानानंतभेदस्य पूर्वम् । संभूतस्यानंतरं सत्वमूले संहारेच्छोस्ते नमः सत्वमूर्त्ते

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ; ਅਨੇਕ ਧਾਮਾਂ ਤੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਹੋ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਤਵ-ਮੂਲ ਹੋ; ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਸੱਤਵ-ਮੂਰਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 9

व्यक्तीनां त्वामादिभूतं महिम्ना चास्मादस्मानभिधानाद्विचिंत्य । द्यावापृथ्व्योरूर्द्ध्वलोकांस्तथाधश्चांडादस्मात्त्वं विभागं चकर्थ

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਭੂਤ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਨਾਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਦਿਆਵਾਂ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਭੀ ਭਾਗ-ਵਿਭਾਗ ਰਚਿਆ।

Verse 10

व्यक्तं मेरुर्यज्जरायुस्तवाभूदेवं विद्मस्त्वत्प्रणीतोवकाशः । व्यक्तं देवा जज्ञिरे यस्य देहाद्देहस्यांतश्चारिणो देहभाजः

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੂ ਤੇਰਾ ਜਰਾਯੂ (ਪਲੇਸੈਂਟਾ) ਬਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਵਕਾਸ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ—ਸੰਸਾਰ-ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ।

Verse 11

द्यौस्ते मूर्द्धा लोचने चंद्रसूर्यौ व्यालाः केशाः श्रोत्ररंध्रे दिशस्ते । गात्रं यज्ञः सिंधवः संधयो वै पादौ भूमिस्तूदरं ते समुद्राः

ਆਕਾਸ਼ ਤੇਰਾ ਮੱਥਾ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਸੱਪ ਤੇਰੇ ਕੇਸ ਹਨ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਰੰਧ੍ਰ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਤੇਰਾ ਗਾਤ੍ਰ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਹੈ।

Verse 12

मायाकारः कारणं त्वं प्रसिद्धो वेदैः शांतो ज्योतिरर्कस्त्वमुक्तः । वेदार्थेन त्वां विवृण्वंति बुद्ध्या हृत्पद्मांतः संनिविष्टं पुराणम्

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ।

Verse 13

त्वां चात्मानं लब्धयोगा गृणंति सांख्यैर्याः स्ताः सप्तसूक्ष्माः प्रणीताः । तासां हेतुर्याष्टमी चापि गीता तास्वंतस्थो जीवभूतस्त्वमेव

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਵੀ ਸੱਤ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਸਥ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 14

दृष्ट्वा मूर्त्तिं स्थूलसूक्ष्मांचकार ये वै भावाः कारणे केचिदुक्ताः । संभूतास्ते त्वत्त एवादिसर्गे भूयस्तास्त्वां वासनां तेभ्युपेयाः

ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੁਖਮ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਭਾਵ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਾਰਣ-ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਭਾਵ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

त्वत्संकेतस्त्वंतरायो निगूढः कालोऽमेयो ध्वस्तसंख्याविकल्पः । भावाभावाव्यक्तिसंहारहेतुः सोऽनंतस्त्वं तस्य कर्ता निधानम्

ਤੇਰੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੋਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਅਮੇਯ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੇ ਭੇਦ-ਵਿਚਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਭਾਵ-ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।

Verse 16

स्थूलस्सर्वोऽनर्थभूतस्ततोन्यस्सोऽर्थस्सूक्ष्मो यो हि तेभ्योपिगीतः । स्थूला भावाश्चावृता यैश्च तेषां तेभ्यः स्थूलस्त्वं पुराणे प्रणीतः

ਜੋ ਕੁਝ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਉਹ ਸੂਖਮ ਅਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਥੂਲ ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸਥੂਲ (ਪ੍ਰਗਟ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

भूतंभूतं भूतिमद्भूतभावं भावेभावे भावितं त्वं युनक्षि । युक्तंयुक्तं व्यक्तिभावान्निरस्य स्थानेस्थाने व्यक्तिवृत्तिं करोषि

ਤੂੰ ਹਰ ਭੂਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਉਚਿਤ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ-ਰੀਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 18

इत्थं देवो व्यक्तिभाजां शरण्यस्त्राता गोप्ता भावितोऽनंतमूर्तिः । विरेमुरमरास्तु त्वा ब्रह्माणमिति कारणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ—ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਤੇ ਤ੍ਰਾਤਾ, ਅਨੰਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇਕ—ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ-ਕੰਪਨ ਠਹਿਰ ਗਈ: “ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ।”

Verse 19

तस्थुर्मनोभिरिष्टार्थसंप्राप्ति प्रार्थनास्ततः । एवं स्तुतो विरिंचिस्तु प्रसादं परमं गतः

ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

अमरान्वरदोप्याह वामहस्तेन निर्दिशन् । ब्रह्मोवाच । नारी वा भर्तृका कस्माद्धस्तसंत्यक्तभूषणा

ਤਦ ਵਰਦ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਇਹ ਨਾਰੀ, ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਖੜੀ ਹੈ?”

Verse 21

न राजसे कुतश्शक्रा म्लानवक्त्रसरोरुहः । हुताशनवियुक्तोपि धूमेन न विराजसे

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਤੇਰਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਅੱਗ ਵੀ ਜਦੋਂ ਜ੍ਵਾਲਾ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਧੂੰਆ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तृणौघेन प्रतिच्छन्नो दग्धदावश्चिरोषितः । यमामयशरीरेण क्लिष्टो नाद्य विराजसे

ਘਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਪੇਖਿਆ ਰਹਿਆ; ਰੋਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ—ਅੱਜ ਤੂੰ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 23

दंडेनालंबनेनेव कृष्टो येन पदेपदे । रजनीचरनाथ त्वं किं भीत इव भाषसे

ਹੇ ਰਜਨੀਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਜਦ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਰੱਸੇ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?

Verse 24

राक्षसेंन्द्रकृतादाने त्वमरातिक्षतो यथा । तनुस्ते वरुणोच्छुष्कापरीतस्येव वह्निना

ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਦਾਨ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਵੈਰੀ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਤੇਰਾ ਤਨ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਝੁਲਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 25

विमुक्तरुधिरं चाथ पदं त्वं प्रविलोकय । वायो भवान्विचेतस्कः खड्गाग्रैरिव निष्कृतः

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰਕਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਯੁ, ਤੂੰ ਚੇਤਨਾ-ਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 26

किं त्वं नतोसि धनद संत्यज्येव कुबेरतां । रुद्रास्त्रिशूलिनः संतोऽविदध्वं बहुशूरतां

ਹੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ), ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਝੁਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕੁਬੇਰਤਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਂ? ਤੁਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹੋ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ; ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ।

Verse 27

भवतां केन चाक्षिप्ता तीव्रता नस्तदुच्यतां । एवमुक्ताः सुरास्तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवर्तिना

ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤੀਖਾਪਣ/ਪੀੜਾ ਕਿਸ ਨੇ ਢਾਹੀ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਵਰਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 28

वाचां प्रधानभूतत्वात्ते मारुतमचोदयन् । अथ शक्रमुखैर्देवैः पवनः प्रतिचोदितः

ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰੁਤ (ਪਵਨ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਵਨ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ।

Verse 29

प्राह देवं चतुर्वक्त्रं भवान्वेत्ति चराचरं । पुरहूतमुखाः सबला निमिषा विजिताः प्रसभं किल दैत्यशतैः

ਉਸ ਨੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਭਵਾਨ ਸਭ ਚਰ-ਅਚਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਪੁਰਹੂਤ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ-ਸਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 30

क्रतवो विहिता भवता स्थितये जगतां च महाद्भुतचित्रगुणाः । अपि यज्ञकृतः श्रुतकामफला विहिता ॠषयस्तत एव पुरः

ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਤੇ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

अपि नाकमभूत्किल यज्ञभुजां भवतो विनियोगवशात्सततम् । अपहृत्यविमानगणं सकृतो दनुजेन महाकरभूमिसमः

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਯੋਗ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੱਗ-ਭੋਗੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਵਰਗ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾਨਵ ਨੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਕਾਰਾਗ੍ਰਹ ਭੂਮੀ ਸਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 32

कृतवानसि सर्वगुणातिशयं यमशेषमहीधरराजतया । मखभूषितमंशुमतामवधिं सुरधामगिरिं गगनेपि सदा

ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਸ਼ਯ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਇਹ ਦੇਵ-ਧਾਮ ਗਿਰਿ, ਤੇਜਸਵੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 33

अधिवासविहारविधानुचितो दनुजेन परिष्कृतशृंगतटः । प्रविलम्बितरत्नगुहानिवहो बहुदैत्यसमाश्रयतां गमितः

ਦਾਨਵ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਭੂਮੀ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰਿਆ। ਲਟਕਦੀਆਂ ਰਤਨ-ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਮੂਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਏ।

Verse 34

असुरस्य च तस्य भयेन गतं सविषाद शरीरनिमित्ततया । उपभोग्यतयाधिकृतं सुचिरं विमलद्युतिपूरितदिग्वदनं

ਉਸ ਅਸੁਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਦੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਥਾਪਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭੋਗ ਲਈ ਨਿਯਤ ਰਹਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 35

भवतैव विनिर्मितमादियुगे सुरहेतिसमूहवरं कुलिशं । दितिजस्य शरीरमवाप्यगतं शतधा मतिभेदमिवाल्पविदः

ਆਦਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਜ੍ਰ ਘੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਇਆਂ ਸੌਂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 36

बाणैश्च युधि विद्धांगा द्वारि द्वास्थैर्निदर्शिताः । लब्धप्रवेशाः कृच्छ्रेण वयं तस्यामरद्विषः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਅੰਗ ਛੇਦ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ—ਅਸੀਂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ।

Verse 37

सभायाममरादेव प्रकृष्योपनिवेशिताः । वेत्रहस्तैरजल्पंतस्तथोपहसिताः परैः

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛੜੀਆਂ ਫੜੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 38

महार्थाः सिद्धसर्वार्था भवंतः स्वल्पभाषिणः । शास्त्रयुक्तमथ ब्रूत मामरा बहुभाषिणः

ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੋਲਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਹੁਣ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਯੁਕਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ; ਅਸੀਂ ਦੇਵ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ।

Verse 39

सभेयं दैत्यसिंहस्य न शक्रस्य विशृंखला । वदद्भिरिति दैत्यस्य प्रेष्यैर्विहसिता बहु

“ਇਹ ਸਭਾ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਤਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੈਤ੍ਯ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਪਹਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 40

ॠतवो मूर्तिमंतश्चाप्यहर्निशमुपासते । कृतापराधं सत्रासं न त्यजंति कथंचन

ਰਿਤੂਆਂ ਵੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਾਰ ਕੇ—ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀਆਂ।

Verse 41

तंत्रीलयनयोपेतं सिद्धगंधर्वकिन्नरैः । सरागमुपधाविष्टं गीयते तस्य वेश्मसु

ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ, ਲਯ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਨਾਲ ਗਾਇਆ।

Verse 42

कृताकृतोपकरणैर्मित्रादि गुरुलाघवः । शरणागतसंत्यागी त्यक्तसत्यप्रतिश्रयः

ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਲਘੂ ਤੋਲਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠਾ ਹੈ।

Verse 43

इति निश्शेषमथवा निश्शेषं केन शक्यते । तस्याविनयमाख्यातुं स्रष्टा तत्र परायणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ—ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਅਵਿਨਯਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ।

Verse 44

इत्युक्त्वा व्यरमद्वायुः शनैर्देवविचेष्टितं । सुरानुवाच भगवांस्ततः स्मितमुखांबुजः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਯੂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ—ਕਮਲ-ਸਮ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ—ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 45

ब्रह्मोवाच । अवध्यस्तारको दैत्यः सर्वैरपि सुरासुरैः । यस्य वध्यस्स नाद्यापि जातस्त्रिभुवने पुमान्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਭਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ।’

Verse 46

मया स वरदानेन छंदयित्वा निवारितः । तपसः सांप्रतं राजा त्रैलोक्यदहनात्मकः

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੋਕਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਉ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 47

स तु वव्रे वधं दैत्यश्शिशुतः सप्तवासरात् । स तु सप्तदिनो बालः शंकराद्यो भविष्यति

ਪਰ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਮੰਗ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਲਈ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਬਣੇਗਾ।

Verse 48

तारकस्य निहंता स भास्कराभो भविष्यति । सांप्रतं चाप्यपत्नीकः शंकरो भगवान्प्रभुः

ਉਹ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇਗਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਅਪਤਨੀਕ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਬਿਨਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੈ।

Verse 49

हिमाचलस्य दुहिता या च देवी भविष्यति । तस्याः सकाशाद्यः सूनुररण्याः पावको यथा

ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵੀ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਧੀ ਬਣੇਗੀ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਣੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 50

जनयिष्यति तं प्राप्य तारको न भविष्यति । मयाऽभ्युपायः कथितो यथैष हि भविष्यति

ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਣੇਗਾ; ਤਦ ਤਾਰਕ ਦਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਪਾਯ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 51

शेषं चाप्यस्य विभवं विभजध्वमनंतरं । स्तोककालं प्रतीक्षध्वं निर्विशंकेन चेतसा

ਅਤੇ ਫਿਰ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਵਿਭੂਤੀ ਵੀ ਵੰਡ ਦਿਓ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਨਿਸ਼ੰਕ ਚਿੱਤ ਨਾਲ।

Verse 52

इत्युक्तास्त्रिदशास्तेन साक्षात्कमलयोनिना । जग्मुस्ते प्रणिपत्येशं यथायोगं दिवौकसः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਿਵੌਕਸ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਯਥਾਯੋਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 53

ततो यातेषु देवेषु ब्रह्मा लोकपितामहः । निशां सस्मार भगवांस्तां देवीं पूर्वसंभवां

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਦੇਵੀ ਜੋ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 54

ततो भगवती रात्रिरुपतस्थे पितामहं । तां विविक्ते समालोक्य ब्रह्मोवाच विभावरीम्

ਤਦ ਭਗਵਤੀ ਰਾਤ੍ਰੀ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਵਿਭਾਵਰੀ (ਰਾਤ) ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 55

ब्रह्मोवाच । विभावरि महत्कार्यं देवानां समुपस्थितं । तत्कर्तव्यं त्वया देवि शृणु कार्यस्य निश्चयं

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਭਾਵਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣ।

Verse 56

तारकोनाम दैत्येंद्रः सुरशत्रुरनिर्जितः । तस्या भवाय भगवान्जनयिष्यति चेश्वरः

ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਵੈਰੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭਗਵਾਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, (ਉਧਾਰਕ ਨੂੰ) ਜਨਮ ਦਿਵਾਉਣਗੇ।

Verse 57

सुतं स भविता तस्य तारकस्यांतकः किल । शंकरस्याभवत्पत्नी सती दक्षसुता तु या

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ (ਉਧਾਰਕ) ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇਗਾ। ਅਤੇ ਸਤੀ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।

Verse 58

सा पितुः कुपिता देवी कस्मिंश्चित्कारणांतरे । भवित्री हिमशैलस्य दुहिता लोकभाविनी

ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਉਹ ਦੇਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਹਿਮਾਲਯ ਪਰਬਤ ਦੀ ਧੀ ਬਣੇਗੀ।

Verse 59

विरहेण हरस्तस्या मत्वा शून्यं जगत्त्रयं । स तस्य हिमशैलस्य कंदरे सिद्धसेविते

ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 60

प्रतीक्षमाणस्तज्जन्म किंचित्कालं निवत्स्यति । तयोः सुतप्ततपसोर्भविता यो महान्सुतः

ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ।

Verse 61

भविष्यति स दैत्यस्य तारकस्य विनाशकः । जातमात्रा च सा देवी स्वल्पसंज्ञेव भामिनी

ਉਹ ਦੈਤ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇਗਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ—ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ—ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 62

विरहोत्कंठिता गाढं हरसंगमलालसा । तयोः सुतप्ततपसोः संयोगः स्याच्छुभावहः

ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਖੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋਈ, ਹਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸੁਚੱਜੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 63

ततस्ताभ्यां तु जनितः स्वल्पो वाक्कलहो भवेत् । ततस्तु संशयो भूयस्तारकस्य च दृश्यते

ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਝਗੜਾ ਉੱਠੇਗਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 64

तयोः संयुक्तयोस्तस्मात्सुरतासक्तिकारणे । विघ्नं त्वया विधातव्यं यथा ताभ्यां तथा शृणु

ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਘਨ ਰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 65

गर्भस्थमेवतन्मातुः स्वेन रूपेण संज्ञया । ततो विहस्य शर्वस्तां विषण्णो नर्मपूर्वकं

ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੱਸ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਨਰਮ ਹਾਸ-ਰਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

भर्त्सयिष्यति तां देवीं ततः सा कुपिता सती । प्रयास्यति तपश्चर्तुं ततः सा तपसा युता

ਉਹ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟੇਗਾ; ਤਦ ਸਤੀ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗੀ।

Verse 67

जनयिष्यति तं शर्वादमितद्युतिमंडलं । संभविष्यति हंतासौ सुरारीणामसंशयम्

ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਉਹ ਜਨਮੇਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਤੇਜ-ਮੰਡਲ ਅਮਿਤ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇਗਾ।

Verse 68

त्वयापि दानवा देवि हंतव्या लोकदुर्जयाः । यावत्सुरेश्वरी देहसंक्रांतगुणसंचया

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਜੈ ਦਾਨਵ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 69

तत्संगमेन तावत्त्वं दैत्यान्हंतुं न शक्यसे । एवं कृते तपस्तप्त्वा त्वया सर्वं करिष्यति

ਉਸ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ—ਤਪ ਤਪ ਕੇ—ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 70

समाप्तनियमा देवि यदा चोमा भविष्यति । तदा स्वमेव सा रूपं शैलजा प्रतिपत्स्यते

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਮਾ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਵੇਗੀ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੈਲਜਾ—ਪਹਾੜ-ਜਨਮੀ—ਦਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ।

Verse 71

तदा त्वयापि सहिता भवानी सा भविष्यति । रूपांशेन तु संयुक्ता उमायास्त्वं भविष्यसि

ਤਦ ਭਵਾਨੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਮਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗੀ।

Verse 72

एकानंशेति लोकस्त्वां वरदे पूजयिष्यति । भेदैर्बहुविधाकारैः सर्वगां कामसाधिनीम्

ਹੇ ਵਰਦਾਤ੍ਰੀ, ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਏਕਾਨੰਸ਼ਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਣਗੇ—ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 73

ओंकारवक्त्रा गायत्री त्वमिति ब्रह्मवादिभिः । आक्रांतैरूर्जिताकारा राजभिश्च महाभुजैः

ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ—“ਤੂੰ ਓੰਕਾਰ-ਮੁਖੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈਂ”; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ, ਉਰਜਿਤ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 74

त्वं भूरिति विशां माता शूद्रैश्शैवेति पूजिता । क्षांतिर्मुनीनामक्षोभ्या दया नियमिनामपि

ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੈਨੂੰ “ਭੂ” — ਧਰਤੀ-ਮਾਤਾ — ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੈਨੂੰ “ਸ਼ੈਵੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅਡੋਲ ਖ਼ਿਮਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦਇਆ ਵੀ।

Verse 75

त्वं महोपायसंदेहो नीतिर्नयविसर्पिणाम् । परिचित्तिस्त्वमर्थानां त्वमीहा प्राणिहृच्छया

ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਉਪਾਯਾਂ ਦਾ ਸੰਚੇਪ-ਸਾਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨੀਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੁਚੇਤ ਸਮਝ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈਂ।

Verse 76

त्वं मुक्तिस्सर्वभूतानां त्वं गतिः सर्वदेहिनाम् । रतिस्त्वं रतचित्तानां प्रीतिस्त्वं हृदि देहिनाम्

ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰਤ-ਚਿੱਤਾਂ ਲਈ ਰਤੀ (ਕਾਮਨਾ) ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈਂ।

Verse 77

त्वं कीर्तिः सत्यभूतानां त्वं शांतिर्दुष्टकर्मणाम् । त्वं भ्रांतिः सर्वभूतानां त्वं गतिः क्रतुयाजिनाम्

ਤੂੰ ਸਤ੍ਯਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਰਤੁ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈਂ।

Verse 78

जलधीनां महावेला त्वं च लीलाविलासिनी । प्रियकंठग्रहानंददायिनी त्वं विभावरी

ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਵੇਲਾ—ਵੱਡਾ ਤਟ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਲੀਲਾ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰਾਤ (ਵਿਭਾਵਰੀ) ਹੈਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਕੰਠ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਰਾਹੀਂ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈਂ।

Verse 79

इत्यनेकविधैर्देवी रूपैर्लोके त्वमर्चिता । ये त्वां स्तोष्यंति वरदे पूजयिष्यंति चापि ये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਹੈਂ। ਹੇ ਵਰਦਾਇਨੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪੂਜਣਗੇ ਵੀ—

Verse 80

ते सर्वकामानाप्स्यंति नियता नात्र संशयः । इत्युक्ता तु निशा देवी तथेत्युक्त्वा कृताञ्जलि

“ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨਿਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ,” ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 81

जगाम त्वरिता तूर्णं गृहं हिमगिरेर्महत् । तत्रासीनां महाहर्म्ये रत्नभित्तिसमाश्रयाम्

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਭਿੱਤ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 82

ददर्श मेनामापाण्डुच्छविवक्त्रसरोरुहाम् । किंचित्क्षामां मुखोदग्रस्तनभारावनामिताम्

ਉਸ ਨੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਪਾਂਡੂ ਵਰਣ ਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ, ਭਾਰੀ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 83

महौषधिगणाबद्ध मंत्रराजनिषेविताम् । उदूढकनकोन्नद्ध जीवरक्षा मनोरमाम्

ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਮਹੌਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ, ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 84

मणिदीपगणज्योतिर्महालोकप्रकाशिते । प्रकीर्णबहुसिद्धार्थमनोज्ञपरिचारके

ਮਣੀ-ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ; ਅਨੇਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 85

शुद्धचीनांशुकच्छत्र भूशय्यास्तरणोज्ज्वले । धूपामोदमनोरम्ये सज्ज सर्वोपयोगिके

ਪਵਿੱਤਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਛਤਰ ਸਜੇ ਸਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਛੌਨੇ ਤੇ ਢੱਕਣ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਥਾਂ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਹਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ।

Verse 86

ततः क्रमेण दिवसे गते दूरं विभावरी । विजृंभितसुखोदर्के ततो मेना महागृहे

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਰਾਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਸੁਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਉਠਿਆ, ਤਦ (ਉਹ) ਮੇਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 87

प्रसुप्तप्रायपुरुषे निद्राभूतोपचारके । स्फुटालोके शशभृति भ्रान्तरात्रिविहंगमे

ਜਦ ਲੋਕ ਲਗਭਗ ਸੁੱਤੇ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਆਚਰਨ ਦੀ ਸੂਝ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ; ਤਾਂ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪੰਛੀ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।

Verse 88

रजनीचर संचारभूतैरावृत चत्वरे । गाढकंठग्रहालग्ने शुभगोष्टजने ततः

ਫਿਰ ਅੰਗਣ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਦੇ ਚਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਆਵਾਗਮਨ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਗਲੇ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਣ ਜਿਹਾ ਦੌਰਾ ਚੰਬੜਿਆ, ਤਦ ਸ਼ੁਭ ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 89

किंचिदाकुलतां प्राप्ते मेना नेत्रांबुजद्वये । आविवेश मुखे रात्रिः सुखमद्भुतसंगमा

ਜਦ ਮੇਨਾ ਦੀਆਂ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਆ ਗਈ, ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਈ—ਅਦਭੁਤ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੋਈ।

Verse 90

उन्मादाय जगन्मातुः क्रमेण जठरांतरे । आविवेशातुलं जन्म मन्यमाना कदा तु वै

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਅੰਦਰ ਅਤੁਲ ਜਨਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਸਮਝ ਬੈਠੀ।

Verse 91

अरंजयद्गृहं देव्या गुहारण्ये विभावरी । ततो जगत्या निर्वाणहेतुर्हिमगिरिप्रिया

ਰਾਤ (ਵਿਭਾਵਰੀ) ਨੇ ਗੁਫਾ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੇਤੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਹਿਮਗਿਰਿ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ।

Verse 92

ब्राह्मे मुहूर्ते सुभगे प्रासूयत गुहारणिं । तस्यां तु जायमानायां जंतवः स्थाणुजंगमाः

ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਹਾਰਣੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 93

अभवन्सुखिनः सर्वे सर्वलोकनिवासिनः । नारकाणामपि तदा सुखं स्वर्गसमं महत्

ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਰਕਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 94

अभवत्क्रूरसत्वानां चेतः शांतं च देहिनाम् । ज्योतिषामपि तेजस्तु सुतरां चाभवत्तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਭੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠਹਿਰਾਵ ਆ ਗਿਆ। ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਭੀ ਤਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ।

Verse 95

वनाश्रिताश्चोषधयः स्वादवंति फलानि च । गंधवंति च माल्यानि विमलं च नभोऽभवत्

ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਫਲ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਮਾਲਾਵਾਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 96

मारुतश्च सुखस्पर्शो दिशश्च सुमनोहराः । ॠतूद्भूतफलायोग परिपाकगुणोज्ज्वला

ਪਵਨ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਉਚਿਤ ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ।

Verse 97

अभवत्पृथिवी देवी शालिमालाकुलापि च । तपांसि दीर्घचीर्णानि मुनीनां भावितात्मनाम्

ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਬਣ ਗਈ, ਸ਼ਾਲਿਮਾਲਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ, ਆਤਮ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮੁਨੀਵਰਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਤਪੱਸਿਆ-ਵ੍ਰਤ ਫਲਵੰਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 98

तस्मिन्गतानि साफल्यं काले निर्मलचेतसाम् । विस्मृतानि च शास्त्राणि प्रादुर्भावं प्रपेदिरे

ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਸਰ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

Verse 99

प्रभावस्तीर्थमुख्यानां तदा पुण्यतमस्त्वभूत् । अंतरिक्षेऽमराश्चासन्विमानेषु सहस्रशः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੀਰਥ-ਮੁੱਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪੁਣਯਮਈ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 100

समहेंद्रजलाधीश वायु वह्नि पुरोगमाः । पुष्पवृष्टिं प्रमुमुचुस्तस्मिंस्तुहिन भूधरे

ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਵਰੁਣ ਆਦਿ—ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ—ਉਸ ਹਿਮ-ਢੱਕੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 101

जगुर्गंधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मेरुप्रभृतयश्चापि मूर्तिमंतो महाचलाः

ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਲ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵੀ ਮਾਨੋ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋ ਉੱਠੇ।

Verse 102

तस्मिन्महोत्सवे प्राप्ते दिव्याः प्रसृतपाणयः । सागरास्सरितश्चैव समाजग्मुश्च सर्वशः

ਜਦ ਉਹ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਜਨ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਭੇਟ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਮਿਲੀਆਂ।

Verse 103

हिमशैलोऽभवल्लोके तदा सर्वैश्चराचरैः । संसेव्यश्चाधिगम्यश्च साश्रयश्चाचलोत्तमः

ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਯ ਸਭ ਚਰਾਚਰ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਅਚਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ—ਸੇਵਨਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ, ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਣ-ਸਥਾਨ।

Verse 104

अनुभूयोत्सवं देवा जग्मुः स्वान्निलयास्तदा । देवनागेंद्रगंधर्वशैललीलावती गणैः

ਉਤਸਵ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ—ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਗਾਂ, ਨਾਗੇੰਦਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸ਼ੈਲ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਤੀ ਦੇ ਖੇਡਮਈ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 105

हिमशैलसुता देवी त्वहंपूर्विकया ततः । क्रमेण बुद्धिमानीता विद्याञ्चानलसैर्बुधैः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹਿਮਸ਼ੈਲ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਗਈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

Verse 106

क्रमेण रूपसौभाग्यप्रबोधैर्भुवनत्रये । संपूर्णलक्षणा जाता हिमालयसुता तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਲਾਵਣਯ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸਭ ਪੂਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 107

एतस्मिन्नंतरे शक्रो नारदं देवसंमतम् । देवर्षिमथ सस्मार कार्यसाधनतत्परः

ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 108

स तु शक्रस्य विज्ञाय कांक्षितं भगवांस्तदा । आजगाम मुदा युक्तो महेंद्रस्य निवेशनम्

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 109

तं तु दृष्ट्वा सहस्राक्षः समुत्थाय महासनात् । यथार्हेण तु पाद्येन पूजयामास वासवः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਮਹਾਸਿੰਹਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪਾਦ੍ਯ—ਚਰਨ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ—ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 110

शक्रप्रणिहितां पूजां प्रतिगृह्य यथाविधि । नारदः कुशलं देवमपृच्छत्पाकशासनम्

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਦੇਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।

Verse 111

पृष्टे च कुशले शक्रः प्रोवाच वचनं प्रभुः । इंद्र उवाच । कुशलस्यांकुरस्तावत्संवृत्तो भुवनत्रये

ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।”

Verse 112

तत्फलोद्भवसंपत्तौ त्वं मया विदितो मुने । वेत्स्येव तत्समस्तं त्वं तथापि परिचोदितः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਉਪਜੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਭੀ ਤੈਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 113

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने । तद्यथाशैलजा देवी योगं यायात्पिनाकिना

ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਿੱਤਰ-ਜਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਰਥ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੈਲਜਾ ਦੇਵੀ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 114

शीघ्रं तथोद्यमः सर्वैरस्मत्पक्षैर्विधीयताम् । अवगम्यार्थमखिलं तत आमंत्र्य नारदः

“ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਯਤਨ ਕਰਨ।” ਸਾਰਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ।

Verse 115

शीघ्रं जगाम भगवान्हिमशैलनिकेतनम् । तत्र द्वारे स विप्रेंद्रश्चित्रवेत्रलताकुले

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਬੇਤ-ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਘਣੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 116

वंदितो हिमशैलेन निर्गतेन पुरो मुनिः । सह प्रविश्य भवनं भुवो भूषणतां गतम्

ਹਿਮਸ਼ੈਲ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਨੀ ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 117

निवेदिते स्वयं हैमे हिमशैलेन विस्तृते । महासने मुनिवरो निषसादातुलद्युतिः

ਜਦੋਂ ਹਿਮਸ਼ੈਲ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਹਾਸਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 118

यथार्हमर्घ्यं पाद्यं च शैलस्तस्मै न्यवेदयेत् । मुनिः स प्रतिजग्राह तमर्घ्यं विधिवत्तदा

ਫਿਰ ਸ਼ੈਲ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਰਘ੍ਯ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 119

गृहीतार्घम्मुनिश्रेष्ठमपृच्छत्श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

ਅਰਘ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ਼ੈਲ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।

Verse 120

मुनिरप्यद्रिराजानमपृच्छत्कुशलं तदा । नारद उवाच । अहो धर्मोचितस्तेऽस्ति संनिवेशो महागिरे

ਤਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਭੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਅਹੋ ਮਹਾਗਿਰੇ! ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।”

Verse 121

पृथुत्वं मनसा तुल्यं कंदराणां तवानघ । गुरुत्वं ते गुणौघानां स्थावरादतिरिच्यते

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੇਰੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਅਚਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।

Verse 122

प्रसन्नता च तोयस्य मुनिभ्यश्चाधिका तव । न लक्षयामः शैलेन्द्र कुत्राविनयिता स्थिता

ਤੇਰੇ ਜਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਵਿਨਯ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 123

नाना तपोभिर्मुनिभिर्ज्वलनार्कसमप्रभैः । पावनैः पावितो नित्यं त्वं कंदरसमाश्रयैः

ਅਨੇਕ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ—ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ, ਪਾਵਨ—ਜੋ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 124

अवमत्य विमानानि स्वर्गवासविरागिणः । पितुर्गृहैवासीना देवगंधर्वकिन्नराः

ਸਵਰਗੀ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੇ, ਸੁਰਗ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 125

अहो धन्योसि शैलेन्द्र यस्य ते कंदरं हरः । अध्यास्ते लोकनाथो हि रामध्यानपरायणः

ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਲੋਕਨਾਥ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ।

Verse 126

इत्युक्तवति देवर्षौ नारदे सादरं गिरा । हिमशैलस्य महिषी मेना मुनिदिदृक्षया

ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੇਨਾ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 127

अनुयाता दुहित्रा तु स्वल्पालिपरिचारिका । लज्जाप्रणयनम्राङ्गी प्रविवेश निकेतनम्

ਫਿਰ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾਸੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਿਕਾ, ਲਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।

Verse 128

यत्र स्थितो मुनिवरः शैलेन सहितो वशी । तं दृष्ट्वा तेजसो राशिं मुनिं शैलप्रिया तदा

ਜਿਥੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਵਸ਼ੀ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ; ਉਸ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਰਗੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਿਆ ਤਦ ਅਦਭੁਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਈ।

Verse 129

ववंदे गूढवदना पाणिपद्मकृताञ्जलि । तां विलोक्य महाभागां देवर्षिरमितद्युतिः

ਮੁਖ ਢੱਕ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਕਮਲ-ਸਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਅੰਜਲੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 130

आशीर्भिरमृतोद्गाररूपाभिस्तां व्यवर्द्धयत् । ततो विस्मितचित्ता तु हिमवद्गिरिपुत्रिका

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁਲਾਇਆ-ਫਲਾਇਆ। ਤਦ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅਚੰਭਿਤ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 131

एक्षिष्ट नारदं देवी मुनिमद्भुतरूपिणम् । एहि वत्सेति साप्युक्ता ॠषिणा स्निग्धया गिरा

ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਨੇਹੀ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਆ, ਵਤਸੇ—ਪਿਆਰੀ ਬੱਚੀ।”

Verse 132

कंठे गृहीत्वा पितरमङ्के सा तु समाविशत् । उवाच माता तां देवीमभिवंदय पुत्रिके

ਗਲੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਤਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪੁਤ੍ਰੀਏ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ।”

Verse 133

भगवंतं तपोधन्यं पतिमाप्स्यसि संमतम् । इत्युक्ता तु ततो मात्रा वस्त्रेण पिहितानना

“ਤੂੰ ਉਸ ਭਗਵਾਨ, ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਮਤ ਵਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 134

किंचित्कंपितमूर्द्धा तु वाक्यं नोवाच किंचन । ततः पुनरुवाचेदं वाक्यं माता सुतां तदा

ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਬਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਬੋਲ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 135

वत्से वंदय देवर्षिं ततो दास्यामि ते शुभम् । रत्नक्रीडनकं रम्यं स्थापितं यच्चिरं मया

ਪੁੱਤਰੀਏ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਦਾਨ ਦੇਵਾਂਗੀ—ਇਹ ਰਮਣੀਕ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਖਿਡੌਣਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 136

इत्युक्ता सा ततो वेगादुद्गत्य चरणौ तदा । ववंदे मूर्ध्नि संधाय पाणिपंकजकुड्मलम्

ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਰ ਲਿਆ।

Verse 137

कृते तु वंदने तस्या माता सखिमुखेन तु । चोदयामास शनकैस्तस्याः सौभाग्यदर्शिताम्

ਉਸ ਦੇ ਵੰਦਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਖੀ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਭਾਗਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

Verse 138

शरीरलक्षणानां च परिज्ञानाय कौतुकात् । स्त्रीस्वभावात्स्वदुहितुश्चिंतां हृदि समुद्वहन्

ਦੇਹ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 139

ज्ञात्वा तदिंगितं शैलो महिष्याहृदयेन तु । अनुदीर्णाकृतिर्मेने रम्यमेतदुपस्थितम्

ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੈਲ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰੋਂ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮੌਕਾ ਆਪ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।”

Verse 140

चोदितः शैलमहिषी सख्या मुनिवरस्ततः । स्मिताननो महाभागो वाक्यं प्रोवाच नारदः

ਤਦੋਂ ਸਖੀ ਸ਼ੈਲਮਹਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ, ਮੁਨਿਵਰ ਨਾਰਦ—ਮੁਸਕਾਨ-ਮੁਖ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 141

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे लक्षणैश्च विवर्जितः । उत्तानहस्ता सततं चरणैर्व्यभिचारिभिः

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੋਈ ਪਤੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦੇ ਹੱਥ ਸਦਾ ਫੈਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਡੋਲਦੇ, ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

Verse 142

सुच्छायास्या भविष्येयं किमन्यद्बहु भाष्यते । श्रुत्वैतत्संभ्रमाविष्टो ध्वस्तधैर्यो हिमाचलः

‘ਇਸ ਦੀ ਛਬਿ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇਗੀ—ਹੋਰ ਕੀ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣਾ?’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧੀਰਜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

Verse 143

नारदं प्रत्युवाचाथ साश्रुकंठो महागिरिः । हिमवानुवाच । संसारस्यातिदोषस्य दुर्विज्ञेया गतिर्यतः

ਤਦ ਮਹਾਗਿਰਿ ਹਿਮਵਾਨ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: ‘ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ—ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੈ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝਣ ਔਖੀ ਹੈ।’

Verse 144

सृष्ट्या चावश्यभाविन्या केनाप्यतिशयात्मना । कर्त्रा प्रणीता मर्यादा स्थिता संसारिणामियम्

ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਅਤਿ-ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ (ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 145

यो जायते हि यद्बीजाज्जनितुः सोर्थसाधकः । जनिता चापि जातस्य न कश्चिदिति च स्फुटम्

ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਕ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।

Verse 146

स्वकर्मणैव जायंते विवधा भूतजातयः । अंडजोह्यंडजाज्जातः पुनर्जायेत मानवः

ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਮਵਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅੰਡਜ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਡਜ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 147

मानुषोपि सरीसृप्यां मानुषत्वेन जायते । तत्रापि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्योत्कर्षणेन तु

ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਸਰਿਸ੍ਰਪ ਵਰਗੀ ਰੇਂਗਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 148

अपुत्रजन्मनः शेषाः प्राणिनः समवस्थिताः । मनुजास्तत्र सुतरां नयेन सहधर्मिणः

ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਵਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹੇ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਧਰਮੀ ਬਣੇ।

Verse 149

क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर्ब्रह्मचारिव्रतादनु । तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 150

संसारस्य हि नोत्पत्तिः सर्वे स्युर्यदि निर्गृहाः । कर्त्रा तु शास्त्रेषु सदा सुतलाभः प्रशंसितः

ਜੇ ਸਭ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਹ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਨਾ ਚਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 151

प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणकारणात् । स्त्रिया विरहिता सृष्टिर्जंतूनां नोपपद्यते

ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਲਈ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਲਣਾ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 152

स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । शास्त्रालोचनसामर्थ्याद्दूषितं तासु कर्तृणा

ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਜਾਤਿ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਗੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ ਹੈ।

Verse 153

तस्यां नोपरिभावज्ञा भवेदेति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलं

ਅਤੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਬਾਰੰਬਾਰ, ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 154

दशपुत्रसमा कन्या यापि स्याच्छीलवर्जिता । वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसां ग्लानिकरं फलं

ਭਾਵੇਂ ਧੀ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸੱਚੇ ਗੁਣ-ਫਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ‘ਫਲ’ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗਲਾਨੀ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 155

कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्द्धिनी । यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रसमन्विता

ਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦਇਆਜਨਕ ਤੇ ਸੋਗਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ।

Verse 156

किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः । त्वं चोक्तवान्सुता या मे शरीरे दोषसंग्रहम्

ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਅਭਾਗਾ ਹਾਂ—ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ! ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਹੈ।

Verse 157

अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद । अयुक्तमपि वक्तव्यमप्राप्यमपि सांप्रतम्

ਹਾਏ! ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਡਿੱਗਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਹੁਣ ਜੋ ਅਯੋਗ ਲੱਗੇ ਉਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ—ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦਿਸੇ ਉਹ ਵੀ।

Verse 158

अनुग्रहाय मे छिन्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने । परिच्छिन्नेप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयात्

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕੱਟ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਮਲਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਸੰਦੇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 159

तृष्णा मुष्णाति निष्णातं फललोभाश्रयात्पुनः । स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम्

ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਗਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ—ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ—ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਧਾਰੇ ਰੱਖਣ।

Verse 160

इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम् । दुर्लभत्वात्सतः स्त्रीणां विगुणोपि पतिः किल

ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਤਪਤੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੀਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਪਤੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੀ ਪਤੀ ਪਤੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्याः कदाचन । यतो निस्साधनो धर्मः परिणामोत्थिता रतिः

ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਤੀ ਪੂਰਵ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 162

धनं जीवितपर्यंतं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम् । निर्द्धनो दुर्मुखो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः

ਨਾਰੀ ਦਾ ਧਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਆਸਰਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਧਨਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਮਾਨਿਤ, ਕਠੋਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 163

दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि । त्वया देवर्षिणा प्रोक्तं न जातोऽस्याः पतिः किल

ਨਾਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅਜੇ ਜਨਮਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 164

एतद्दौर्भाग्यमतुलमसंख्यं च दुरुद्वहम् । चराचरे भूतसर्गे चिंता सा व्यापिनी मुने

ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਅਤੁਲ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।

Verse 165

स न जात इति श्रुत्वा ममेदं व्याकुलं मनः । मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम्

ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ—“ਉਹ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ”—ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 166

लक्षणं हस्तपादाभ्यां लक्षणं विहितं किल । सेयमुत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਲੱਛਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਉੱਤਾਨ-ਹਸਤ’ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 167

उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यका । शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम्

‘ਉੱਤਾਨ-ਹਸਤ’—ਹੱਥ ਫੈਲਾਏ ਰੱਖਣਾ—ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਧਨ੍ਯ, ਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਗੌਰਵਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ।

Verse 168

सुच्छाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ । तत्रापि श्रेयसी ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः

ਹੇ ਮੁਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਸੁੰਦਰ ਛਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਤੱਥਾਪਿ ਉਥੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 169

शरीरलक्षणाश्चान्ये पृथक्फलनिवेदिनः । इत्युक्त्वा विरते शैले महादुःखविचारिणि

‘ਦੇਹ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਹਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ।

Verse 170

स्मितपूर्वमुवाचेदं नारदो देवपूजितः । नारद उवाच । हर्षस्थाने च महति त्वया दुःखं निरुच्यते

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਨਾਰਦ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 171

अपरिच्छिन्नवाक्यार्थो मोहं यासि महागिरे । इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्यपरिनिष्ठिताम्

ਹੇ ਮਹਾਗਿਰੇ, ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ—ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ।

Verse 172

समाहितो महाशैल मयोक्तस्य विचारणाम् । न जातोस्याः पतिर्देव्या यन्मयोक्तं हिमाचल

ਹੇ ਮਹਾਸ਼ੈਲ, ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਹਿਮਾਚਲ, ਦੇਵੀ ਲਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪਤੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 173

स न जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः । शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

ਮਹਾਦੇਵ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ; ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਨਾਤਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ—ਸ਼ੰਕਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 174

ब्रह्मरुद्रेन्द्रमुनयो गर्भजन्मजरार्दिताः । तस्य ते परमेशस्य सर्वे क्रीडनका गिरे

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ—ਗਰਭ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ—ਹੇ ਗਿਰੇ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਡੌਣੇ ਹੀ ਹਨ।

Verse 175

ब्रह्मांडतस्तदिच्छातः संभूतो भुवनप्रभुः । आत्मनो न विनाशोस्ति स्थावरांतेपि भूधर

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਪਹਾੜ! ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਅਚਲ ਸਥਾਵਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 176

संसारे जायमानस्य म्रियमाणस्य देहिनः । नश्यते देह एवात्र नात्मनो नाश उच्यते

ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ।

Verse 177

ब्रह्मादिस्थावरांतोऽयं संसारो यः प्रकीर्तितः । स जन्ममृत्युदुःखार्तो ह्यनिशं परिवर्तते

ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਸਥਾਵਰਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 178

महादेवोऽचलःस्थाणुर्न जातो जनकोऽजरः । भविष्यति पतिः सोऽस्या जगन्नाथो निरामयः

ਮਹਾਦੇਵ—ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ, ਅਜਨਮਾ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਅਜਰ—ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਗਤਨਾਥ, ਨਿਰਾਮਯ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 179

यदुक्तं च मया देवी लक्षणैर्वर्जिता तव । शृणु तस्यापि वाक्यस्य सम्यक्त्वेन विचारणम्

ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ (ਕੁਝ) ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਉਸ ਬਚਨ ਦੀ ਵੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਸੁਣ।

Verse 180

लक्षणं दैविको ह्यंकः शरीरावयवाश्रयः । स चायुर्धनसौभाग्यपरिणामप्रकाशकः

ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਲੱਛਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੈਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਉਹ ਆਯੁ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 181

अनंतस्याप्रमेयस्य सौभाग्यस्य तु भूधर । नैवांको लक्षणाकारः शरीरे संविधीयते

ਹੇ ਭੂਧਰ, ਉਸ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਸੁਭਾਗ-ਤੇਜ ਲਈ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅੰਕ, ਲੱਛਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ।

Verse 182

अतोऽस्या लक्षणं गात्रे शैल नास्ति महामते । यच्चाहमुक्तवानस्या उत्तानकरता सदा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ ਸ਼ੈਲ, ਉਸ ਦੇ ਗਾਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਹੱਥ ਉਲਟੇ ਫੈਲਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਰਥ ਹੈ।

Verse 183

उत्तानो वरदः पाणिरेष देव्याः सदैव तु । सुरासुरमुनिव्रातवरदात्री भविष्यति

ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਾਨ, ਵਰਦ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣੇਗੀ।

Verse 184

यच्च प्रोक्तं मया पादौ सुच्छायौ व्यभिचारिणौ । मत्तः शृणु त्वमस्यापि व्याख्योक्तिं शैलसत्तम

ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੁੰਦਰ ਛਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ‘ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ’ ਹਨ—ਹੇ ਸ਼ੈਲਸੱਤਮ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 185

चरणौ पद्मसंकाशौ स्वच्छावस्या नखोज्वलौ । सुरासुराणां नमतां किरीटमणिकांतिभिः

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੜਾਊ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੀ ਮਣੀ-ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਪਦਿਪਾਏ।

Verse 186

विचित्रवर्णैः पश्यद्भिः सुच्छायौ प्रतिबिंबितौ । एषा भार्या जगद्भर्तुर्वृषांकस्य महीधर

ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਪਹਾੜ-ਧਾਰਕ, ਇਹ ਜਗਤ-ਪਤੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਂਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।

Verse 187

जननी सर्वलोकस्य संभूताभूतभाविनी । शिवेयं पावनायैव त्वत्क्षेत्रे पावनद्युतिः

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁਭਾ ਤੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਾਵਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ।

Verse 188

तद्यथाशीघ्रमेवैषा योगं यायात्पिनाकिनः । तथा विधेयं विधिवत्त्वया शैलेंद्रसत्तम

ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਪਿਨਾਕੀਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਤ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਪੂਰਾ ਕਰ।

Verse 189

अस्त्यत्र हि महत्कार्यं देवानां हिमभूधर । एवं श्रुत्वा तु शैलेंद्रो नारदात्सर्वमेव हि

ਇੱਥੇ, ਹੇ ਹਿਮਭੂਧਰ (ਹਿਮਾਲਿਆ), ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 190

स्वमात्मानं पुनर्जातं मेने मेनापतिस्तदा । उवाच चापि संहृष्टो नारदं तु हिमाचलः

ਤਦ ਮੇਨਾ ਦੇ ਪਤੀ ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਸਮਝਿਆ। ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਮਾਚਲ ਨੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ।

Verse 191

दुस्तरान्नरकाद्घोरादुद्धृतोस्मि त्वया विभो । पातालादहमुद्धृत्य सप्तलोकाधिपः कृतः

ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਤੋਂ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਉੱਧਾਰ ਲਿਆ। ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 192

हिमाचलोस्मि विख्यातस्त्वया मुनिवराधुना । हिमाचलाच्छतगुणां प्रापितोस्मि समुन्नतिं

ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ! ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹਿਮਾਚਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹਿਮਾਚਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 193

आनंदादेव चाहारि हृदयं मे महामुने । नाध्यवस्यति कृत्यानां विभागप्रविचारणम्

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 194

भवद्विधानां नियतममोघं दर्शनं मुने । भवद्भिरेव हि प्रोक्तं निवासायात्मरूपिणाम्

ਹੇ ਮੁਨੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਮੋਘ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਨਾਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਭੇਟ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਘਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 195

मुनीनां देवतानां च स्वयं कर्तास्मि कल्मषम् । तथापि वस्तुन्येकस्मिन्नाज्ञा मे संप्रदीयताम्

ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਆਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

Verse 196

इत्युक्तवति शैलेंद्रे स तदा हर्षनिर्भरः । उवाच नारदो वाक्यं कृतं सर्वमिति प्रभो

ਜਦੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 197

सुरकार्ये स एवार्थस्तवापि सुमहत्तरः । इत्युक्त्वा नारदः शीघ्रं जगाम त्रिदिवं ततः

“ਦੇਵਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਤੁਰੰਤ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 198

स गत्वा देवभवनं महेंद्रं संददर्श ह । ततोनुरूपे स मुनिरुपविष्टो महासने

ਉਹ ਦੇਵ-ਭਵਨ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀ ਯੋਗ੍ਯ ਅਸਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 199

पृष्टः शक्रेण प्रोवाच गिरिजासंश्रयां कथाम् । नारद उवाच । यन्मह्यमुक्तं कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 200

किंतु पंचशरस्येषु गोचरत्वमपेक्षितम् । इत्युक्तो देवराजस्तु मुनिना कार्यदर्शिना

ਪਰੰਤੂ ਪੰਚਸ਼ਰਧਾਰੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।