Adhyaya 39

Verse 1

भीष्म उवाच । कथितं वामनस्यैव माहात्म्यं विस्तरेण वै । पुनस्तस्यैव माहात्म्यमन्यद्विष्णोरतो वद

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਵਾਮਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।

Verse 2

पद्मं कथमभूद्देव नाभौ येनाभवज्जगत् । कथं च वैष्णवी सृष्टिः पद्ममध्येऽभवत्पुरा

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਮਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

Verse 3

कथं पाद्मे महाकल्पेऽभवत्पद्ममयं जगत् । जलार्णवगतस्येह नाभौ जातं जलानुगं

ਮਹਾਨ ‘ਪਾਦਮ ਮਹਾਕਲਪ’ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ, ਜਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਮਲ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?

Verse 4

प्रभावं पद्मनाभस्य स्वपतः सागरांभसि । पुष्करे तु कथं जाता देवा ॠषिगणाः पुरा

ਸਾਗਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ? ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ?

Verse 5

एतदाख्याहि निखिलं योगं योगविदां पते । कथं निर्मितवांस्तत्र चैतं लोकं सनातनम्

ਹੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਦੇ ਪਤੀ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਯੋਗ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ?

Verse 6

कथमेकार्णवे शून्ये नष्टे स्थावरजंगमे । भूगोलके प्रदग्धे तु प्रणष्टोरगराक्षसे

ਜਦ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਛਾ ਜਾਵੇ, ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਸੜ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਗ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਣ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 7

नष्टानलानिलाकाशे नष्टधर्मे महीतले । केवले गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये

ਜਦ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ; ਜਦ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਖਲੇ ਗੁਫਾ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ—ਜਦ ਮਹਾਭੂਤ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਕੇ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ—

Verse 8

किं नु विश्वपतिः साक्षान्महातेजा महाद्युतिः । आस्ते यथाध्याननिष्ठो विधिमास्थाय योगवित्

ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਾਤੇਜ ਅਤੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਵਾਲਾ—ਯੋਗ-ਵਿਦ੍ਯਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਿਉਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 9

शृण्वतः परया भक्त्या ब्रह्मन्नेतदशेषतः । वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ यशो नारायणात्मकम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੋ—ਉਹ ਯਸ਼ ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 10

श्रद्धिनः सूपविष्टस्य भगवन्वक्तुमर्हसि । पुलस्त्य उवाच । नारायणस्य यशसः श्रवणे या तव स्पृहा

ਹੇ ਭਗਵਨ! ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤੇਰੀ ਜੋ ਲਾਲਸਾ ਹੈ—

Verse 11

सद्वंशान्वयपूतस्य न्याय्यं कुरुकुलोद्वह । शृणुष्वादिपुराणेषु देवेभ्यश्च यथा श्रुति

ਹੇ ਕੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਤਵੰਸ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ, ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣੋ—ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

ब्राह्मणानां च वदतां श्रुत्वा वै सुमहात्मनाम् । यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पति समद्युतिः

ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਤਪਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ।

Verse 13

पराशरसुतः श्रीमान्गुरुर्द्वैपायनोऽब्रवीत् । तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाभक्ति यथाश्रुति

ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਗੁਰੂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।”

Verse 14

यद्विज्ञातं मया सम्यगृषिमार्गेण सत्तम । कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम्

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ—ਨਾਰਾਯਣ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ?

Verse 15

विश्वावितारं ब्रह्मायं न वेदयति तत्वतः । तत्कर्मविश्वदेवा न तद्रहस्यं महर्षिषु

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਾਲਕ-ਰਖਿਅਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ।

Verse 16

स इज्यस्सर्वयज्ञानां स तत्त्वं तत्त्वदर्शिनाम् । अध्यात्ममध्यात्मविदां नरकं च विकर्मिणाम्

ਉਹੀ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਇਜਿਆ (ਪੂਜਾ) ਹੈ; ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਵਿਕਰਮੀ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਨਰਕ ਹੈ।

Verse 17

अधिदैवं च तद्दैवमधिदैवतसंज्ञितम् । अधिभूतं च तद्भूतं परं च परमार्थिनाम्

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੈਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਧਿਦੈਵਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਧਿਭੂਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਅਰਥੀ ਲਈ ‘ਪਰ’—ਸਰਵੋਚ ਪਰਮ—ਭੀ ਹੈ।

Verse 18

स यज्ञो वेदनिर्दिष्टस्तत्तपः कवयो विदुः । यः कर्त्ता कारको बुद्धिर्यतः क्षेत्रज्ञ एव च

ਉਹੀ ਯਜਨ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਵੀ-ਮੁਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਭੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

प्रणवः पुरुषः शास्ता एकश्चेति विभाव्यते । प्राणः पंचविधश्चैव ध्रुवमक्षरमेव च

ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਵਜੋਂ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਸਤਾ (ਗੁਰੂ) ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਏਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਅਕਸ਼ਰ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ—ਹੈ।

Verse 20

कालः पाकश्च यज्ञश्च यष्टा चाधीतमेव च । उच्यते विविधैर्भावैः स एवायं तु तत्परम्

ਕਾਲ, ਪਾਕ (ਪਰਿਪਕਵਤਾ), ਯਜਨ, ਯਜਮਾਨ (ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤਾਂ ਇਹੀ ਏਕ ਹੀ ਹੈ।

Verse 21

स एव भगवान्सर्वं करोति न करोति च । सोस्मिन्कारयते सर्वं स्थानिनां च कृतिः कृता

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ (ਅਕਰਤਾ ਵਾਂਗ) ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਭ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

यजामहे तमेवाद्यं स एवोत्थाननिर्वृतः । यो वक्ता यच्च वक्तव्यं यश्चाहं तद्ब्रवीमि ते

ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਨੰਦ ਉਹੀ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ, ਬੋਲਣ ਯੋਗ ਵੀ ਉਹੀ, ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵੀ ਉਹੀ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 23

श्रूयते यच्च वै श्राव्यं यच्चान्यत्परिजल्पितम् । या कथायाश्च श्रुतयो यो धर्मी धर्मतत्परः

ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਧਰਮੀ ਲਈ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 24

विश्वं विश्वपतिर्यश्च स तु नारायणः स्मृतः । यत्सत्यं यदनृतमादिमध्यभूतं यच्चांत्यं निरवधिकं च यद्भविष्यम्

ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਤ੍ਯ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਮੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ; ਜੋ ਅਸੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ।

Verse 25

यत्किंचिच्चरमचरं यदस्ति चान्यत्सर्वं तत्पुरुषवरः प्रधानभूतः । चत्वार्य्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ—ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा कुरुनंदन । यत्र धर्मश्चतुष्पादस्त्वधर्मः पादविग्रहः

ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਉਸ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੋਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਚਾਰੋਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਕੇਵਲ ਪੈਰ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਜਿਤਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

स्वधर्मनिरताः शांता जायंते यत्र मानवाः । विप्रा स्थिता धर्मपरा राजवृत्तिस्थिता नृपाः

ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्रा शुःश्रूषवस्तथा । तदा सत्यं च सत्वं च धर्मश्चैव विवर्धते

ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ, ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 29

सद्भिराचरितो धर्मो येन लोकः प्रवर्त्तते । एतत्कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव पार्थिव

ਜੋ ਧਰਮ ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਚਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਵਹਾਰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਆਚਾਰ ਸੀ।

Verse 30

प्राणिनां धर्मसंज्ञानां नराणां नीचजन्मनाम् । त्रीणिवर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते

ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 31

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता । द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः

ਉਸ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

यत्र सत्यं च सत्वं च क्रिया धर्मो विधीयते । त्रेतायां विकृतिं यांति वर्णा लोभेन संयुताः

ਜਿੱਥੇ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵਰਣ ਵਿਗਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य वै कृत्यं क्षांतिर्दौर्बल्यमेव च । एषा त्रेतायुगगतिर्विचित्रा देवनिर्मिता

ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਕਰਤਵ੍ਯ ਖ਼ਿਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੀ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ—ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਹੋਈ।

Verse 34

द्वापरं द्विसहस्रं तु वर्षाणां कुरुनन्दन । तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणं युगमुच्यते

ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਨੀ ਹੀ (ਦੋ ਸੌ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਧਿ-ਕਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁਗ ਦੋਗੁਣਾ ਮਾਪ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

तत्राप्यतीवार्थपराः प्राणिनो रजसा हताः । शठा नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुनन्दन

ਉਥੇ ਵੀ, ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਲੀਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਛੋਟੇ ਮਨ ਦੇ, ਛਲੀਆ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ।

Verse 36

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः । विपर्ययशतैर्धर्मः क्षयमेति कलौ युगे

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਸੈਂਕੜੇ ਉਲਟ-ਫੇਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਢਲਦਾ ਹੈ।

Verse 37

ब्रह्मण्यभावश्च्यवते तथास्तिक्यं विवर्ज्यते । व्रतोपवासास्त्यज्यंते कलौ वै युगपर्यये

ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਯੁਗ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

तदा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा । यत्राधर्मश्चतुष्पादो धर्मः पादपरिग्रहः

ਤਦ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਐਸੇ ਬੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 39

कामिनस्तापसाः क्षुद्रा जायंते यत्र मानवाः । न चावसायिकः कश्चिन्न साधुर्न च सत्यवाक्

ਉੱਥੇ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਤਪਸਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਕੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਦਮ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੱਚਾ ਸਾਧੂ, ਨਾ ਹੀ ਸਤਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

नास्तिका ब्राह्मणा भक्ता ज्ञायंते तत्र मानवाः । अहंकारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबंधनाः

ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਭਗਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 41

विप्राः शूद्रसमाचारास्संति सर्वे कलौ युगे । आश्रमाणां विपर्यासः कलौ संप्रति वर्तते

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਰਗਾ ਆਚਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲਟਾ ਕ੍ਰਮ ਹੁਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

वर्णानां चैव संदेहो युगांते कुरुनंदन । एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या पूर्वनिर्मिता

ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਵਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਵਰ੍ਹਿਆਂ) ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 43

सहस्रयुगपर्यंतं तदहर्ब्राह्ममुच्यते । ततो ह निगते तस्मिन्सर्वेषामेव जीविनाम्

ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਉਹ ਦਿਨ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ (ਦਿਨ) ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ…

Verse 44

शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा कालः संहारबुद्धिमान् । देवतानां च सर्वेषां ब्राह्मणानां महीपते

ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਹਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕਾਲ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

दैत्यानां दानवानां च यक्षराक्षसपक्षिणाम् । गंधर्वाणामप्सरसां भुजंगानां च पार्थिव

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਇਹ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਭੁਜੰਗਾਂ (ਸਰਪਾਂ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव सत्तम । तिर्यग्योनिगतानां च क्रिमीणां दंशिनां तथा

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਰਛੀ ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਜੀਵਾਂ—ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 47

सर्वभूतपतिः पंच भूत्वा भूतानि भूतकृत् । जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ, ਪੰਜ ਤੱਤ ਬਣ ਕੇ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਲਯ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी आददानो भूत्वा वायुः प्राणिनां प्राणिजातम् । भूत्वा वह्निर्निर्दहन्सर्वलोकान्भूत्वा मेघो भूय उग्रोऽभ्यवर्षत्

ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਖੋਹ ਲਈ; ਵਾਯੂ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਖਿੱਚ ਲਈ। ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਇਆ।

Verse 49

भूत्वा नारायणो योगी सर्वमूर्ति विभावसुः । गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्

ਨਾਰਾਇਣ ਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ, ਵਿਭਾਵਸੁ—ਸਰਵਰੂਪੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ—ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ततः पीत्वार्णवान्सर्वान्नदीकूपांश्च सर्वतः । पर्वतानां च सलिलं सर्वमादाय योगवित्

ਤਦੋਂ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਨੇ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਲਏ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਦਾ ਜਲ ਵੀ ਪੀ ਲਿਆ; ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਲਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 51

भूत्वा चैव स हस्तार्चिर्महीं भित्वा रसातले । रमते जलमादाय पिबन्रसमनुत्तमं

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਿਆਂ ਰਸਾਤਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਜਲ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਰਸ ਪੀਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 52

मूर्त्तामूर्त्ते तदन्यच्च यदस्ति प्राणिषु ध्रुवं । तत्सर्वमरविंदाक्ष आदत्ते पुरुषोत्तमः

ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਦੀਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

वायुश्च बलवान्भूत्वा विधुन्वानोऽखिलं जगत् । प्राणापानं समासाद्य वायुना क्रमते हरिः

ਵਾਯੂ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰਿ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

ततो देवगणानां च सर्वेषां चैव देहिनाम् । पंचेंद्रियगुणास्सर्वे भूतान्येव च यानि च

ਫਿਰ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਅਤੇ ਜੀਵ-ਭੂਤ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 55

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च पृथिवीसंश्रिता गुणाः । लोकयात्रा भगवता मुहूर्तेन विनाशिता

ਗੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਘ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਦੇਹ—ਇਹ ਗੁਣ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

जिह्वारसश्च स्नेहश्च संश्रिताः सलिले गुणाः । रूपं चक्षुर्विभागश्च नेत्र ज्योतिः श्रिता गुणाः

ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਤੇ ਸਨੇਹ (ਚਿਕਣਾਹਟ) ਗੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪ (ਵਰਨ-ਆਕਾਰ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 57

स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवनं संश्रिता गुणाः । शब्दः श्रोत्रे च श्रवणं गगनं संश्रिता गुणाः

ਪਵਨ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ (ਕਿਰਿਆ) ਗੁਣ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਗਨ (ਆਕਾਸ਼) ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਗੁਣ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 58

मनो बुद्धिश्च चित्तं च क्षेत्रज्ञं चेति संश्रिताः । परेण परमेष्ठी च हृषीकेशमुपाश्रिताः

ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਆਤਮਾ) ਸਮੇਤ—ਸਭ ਪਰਾਧੀਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਮੈਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 59

ततो भगवतस्तस्य रश्मिभिः परिवारिताः । वायुना परिनुन्नाश्च भूमिशाखामुपाश्रिताः

ਫਿਰ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਿਰਣ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਧੱਕੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਬੈਠੇ।

Verse 60

तेषां संहरणोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन् । प्रदहन्नखिलं विश्वं वृत्तः संवर्त्तकोऽनलः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਪਾਵਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਧਧਕਦਾ; ਸੰਵਰਤਕ ਅਗਨਿ ਫੈਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।

Verse 61

सपर्वतद्रुमान्गुल्मान्लतावल्लीस्तृणानि च । विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च

ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਵੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 62

यानि चाश्रयणीयानि सर्वाण्यप्यदहद्भृशम् । भस्मीकृत्य तु तान्सर्वांल्लोकान्ल्लोकगुरोर्गुरुः

ਜੋ ਲੋਕ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਪਰਮ ਗੁਰੂ, ਲੋਕਗੁਰੂ ਦੇ ਵੀ ਗੁਰੂ।

Verse 63

स भूतिं धारयामास युगांते लोकसंभवाम् । सहस्रवृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महाघनः

ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਭੂਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾ-ਘਨ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਰਖਾ ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਸਾਈ।

Verse 64

दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीं । ततः क्षीरनिकाशेन स्वादुना परमांभसा

ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਨੂੰ ਹਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ, ਮਿੱਠੇ ਪਰਮ ਜਲ ਨਾਲ (ਉਸ ਨੂੰ) ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 65

शिशिरेण च पुण्येन महीनिर्वाणमागमत् । तेन तोयेन संपृक्ता पयस्साधर्म्यतो धरा

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਧਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 66

एकार्णावजलीभूता सर्वसत्वविवर्जिता । महासत्वान्यपि विभुं प्रविष्टान्यमितौजसं

ਉਹ ਇਕੋ ਅਪਾਰ ਜਲ-ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਮਹਾਨ ਸੱਤ੍ਵ ਵੀ ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 67

नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते । संशोषमात्मना कृत्वा समुद्राणां च देहिनः

ਜਦ ਸੂਰਜ, ਪਵਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

दग्ध्वा संकोच्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः । पौराणं रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः

ਸਭ ਕੁਝ ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇਕੋ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ। ਪੁਰਾਤਨ (ਪੌਰਾਣਿਕ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਮਿਤ ਵਿਕਰਮ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੜ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 69

एकार्णवजलेयायी योगी योगमुपासितः । अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवांभसि

ਇਕ-ਅਰਣਵ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਯੋਗੀ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਇਕੋ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 70

न चैव कश्चिदव्यक्तं व्यक्तो वेदितुमर्हति । कश्चैष पुरुषो नाम किं योगः कश्च योगवान्

ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜੀਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਯੋਗ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗਵਾਨ (ਯੋਗੀ) ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 71

न पृष्ठे नैवमभितो नैव पार्श्वे न चाग्रतः । कश्चिद्विज्ञायते तस्य दृश्यते देवसत्तमः

ਨਾ ਪਿੱਛੇ, ਨਾ ਚੌਫੇਰੇ, ਨਾ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ, ਨਾ ਅੱਗੇ—ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੱਥਾਪਿ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਪਰਮੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 72

नभः क्षितिं पवनमपः प्रकाशनं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम् । पितामहं श्रुतिनिलयं मुनिं प्रभुं समापयञ्छयनमरोचयत्प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ, ਜਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੁਵਨ-ਧਾਰਕ, ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਅਤੇ ਮੁਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ ਰਚਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਸੇਜ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ।

Verse 73

एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः । प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणाय ते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਮਹਾਦੀਪਤਿਮਾਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਹੰਸ-ਸਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਪਸਥਿਤ ਸੀ।

Verse 74

महतो रजसो मध्ये महार्णवसमस्य वै । वारिजाक्षो महाबाहुरक्षयं ब्रह्म यद्विदुः

ਮਹਾਨ ਰਜਸ ਦੇ ਮੱਧ, ਮਹਾਰਣਵ-ਸਮ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 75

आत्मरूपसरूपेण तमसा संवृतः प्रभुः । मनः सात्विकमादाय यत्र तत्सत्वमाहितं

ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਰੂਪ-ਸਰੂਪਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਤਵਿਕ ਮਨ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਤਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

यथातथ्यं परं ज्ञानं भूताय ब्रह्मणे ततः । रहस्यं च तथोद्दिष्टं यथोपनिषदां स्मृतम्

ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ-ਦਾ-ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 77

पुरुषो यज्ञ इत्येतत्परमं परिकीर्तितम् । यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात्स एव पुरुषोत्तमः

“ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈ”—ਇਹ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ “ਪੁਰੁਸ਼” ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ, ਸਰਵੋਚ ਪੁਰਖ ਹੈ।

Verse 78

ये च यज्ञकरा विप्रा ये ॠत्विज इति स्मृताः । अस्मादेव पुरा भूता वक्त्रेभ्यः श्रूयते तथा

ਅਤੇ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘਋ਤ੍ਵਿਜ’ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगं । होतारं च तथाद्ध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।

Verse 80

ब्रह्माणं ब्राह्माणाच्छंसि स्तोतारौ चैव सर्वशः । मेढ्राच्च मैत्रावरुणं प्रतिष्ठातारमेव च

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੋਹਿਤ (ਬ੍ਰਹਮਣ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਚਛੰਸਿਨ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਠਾਤ੍ਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 81

उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव । पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रमुन्नेतारं च याजुषम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਅਤੇ ਪੋਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਯਾਜਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਉੰਨੇਤਾ ਅਤੇ ਯਾਜੁਸ (ਅਧਵਰਯੂ) ਯਾਜਕ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 82

अच्छावाकमथोरुभ्यां सुब्रह्मण्यं च सामगम् । एवमेवं स भगवान्षोडशैतान्जगत्पतिः

ਫਿਰ ਅੱਛਾਵਾਕ ਅਤੇ ਦੋ ਉਰੁਭਿਆ ਯਾਜਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਮਗ (ਸਾਮਨ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ।

Verse 83

स्वयंभूः सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान् । तदा चैष महायोगी पुरुषो यज्ञसंज्ञितः

ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ (ਯਾਜਕ) ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਯਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 84

वेदाश्चैव तथा सर्वे सहांगोपनिषत्क्रियाः । स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा

ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਵਾਪਰਿਆ।

Verse 85

श्रूयतां तु तदा विप्रो मार्कंडेयः कुतूहलात् । गीर्णो भगवता तेन कुक्षावासीन्महामुनिः

ਹੁਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੌਤੂਹਲ ਵਸ਼ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 86

बहुवर्षसहस्रायुस्तस्यैव वरतेजसः । अटंस्तीर्थप्रसंगेन पृथिवीतीर्थगोचरः

ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਜੀਵਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 87

आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च । देशाद्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च

ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ; ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਜ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਵੇਖੇ।

Verse 88

जपहोमपराः शांतास्तपोभिरमलाः स्मृताः । मार्कंडेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिर्गतः

ਉਹ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 89

निष्क्रामन्तं न चात्मानं जानीते देवमायया । निष्क्रम्य तस्य उदरादेकार्णवमथो जगत्

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਉਸ ਏਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਨ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ। ਜਦ ਉਹ ਏਕ ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਤਦ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਗਤ।

Verse 90

सर्वतस्तमसाछन्नं मार्कंडेयोन्ववैक्षत । तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं व्यत्ययं चात्मजीवितम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵੇਖਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

Verse 91

देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः । सोऽचिंतयदमोघात्मा मार्कंडेयोथ शंकितः

ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਅਮੋਘ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 92

किं नु स्याच्चित्तसंमोहः किं नु स्वप्नोनुभूयते । व्यक्तमन्यतरो भाव एतयोर्भविता मम

“ਕੀ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ।”

Verse 93

न हि स्वप्नो ह्ययं सत्ययुक्तं यत्सत्यमर्हति । नष्टचंद्रार्कपवनो नष्टपर्वतभूतलः

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਵਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਵੀ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 94

कतमः स्यादयं लोक इति शोकमुपागतः । ददर्श चापि पुरुषं स्वपंतं पर्वतोपमम्

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲੋਕ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ।

Verse 95

सलिलेऽधमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे । तपंतमिव तेजोभिरामुक्तशशिभास्करम्

ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਧੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ। ਤੇਜ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 96

गांभीर्यात्सागरमिव भासमानम्मवौजसा । देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्

ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 97

तथैव च मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः । संप्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कंडेयः सविस्मयम्

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 98

तथैव च पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम् । स तथैव यथापूर्वं पृथिवीमटते वनम्

ਅਤੇ ਫਿਰ, ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਵੀ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 99

पुण्यतीर्थजलोपेतं विविधान्याश्रमाणि च । क्रतुभिर्यजमानांश्च समाप्तगुरुदक्षिणैः

ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ। ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 100

अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्यज्ञस्थान्शतशो द्विजान् । सद्वृत्तमाश्रिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਕੁਕਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੈਂਕੜੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ—ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ।

Verse 101

चत्वार आश्रमाः सम्यग्यथापूर्वं विलोकिता । एवं वर्षशतं साग्रं मार्कंडेयेन धीमता

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਾਰੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪੂਰਵ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਨਿਭਾਏ ਗਏ; ਇਉਂ ਧੀਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਆਯੁ ਬਿਤਾਈ।

Verse 102

चरता पृथिवी सर्वा तत्कुक्षौ हि समीक्ष्यते । ततः कदाचिदथ वै पुनः कुक्षेर्विनिर्गतः

ਉਹ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਪૃਥਵੀ ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।

Verse 103

सुप्तंन्यग्रोधशाखायांबालमेकंनिरीक्ष्यच । तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृतांतरे

ਉਸ ਨੇ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਕੋ ਬਾਲਕ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 104

अव्यक्तक्रीडिते लोके सर्वभूतविवर्जिते । स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः

ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਸੀ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ (ਠਹਿਰ ਕੇ) ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 105

बालमादित्यसंकाशं न शक्नोत्यभिवीक्षितुम् । सोप्यचिंतयदेकांते स्थित्वा सलिलसन्निधौ

ਉਹ ਬਾਲਕ ਉਦਿਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ; ਉਸ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਉਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 106

पूर्वदृष्टमिदं मेने शंकितो देवमायया । अगाधे सलिले शेते मार्कंडेयः सविस्मयः

ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ। ਅਥਾਹ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 107

पूर्ववत्तमथो द्रष्टुमव्रजत्त्रस्तलोचनः । स तस्मै भगवानाह स्वागतो बाल भो इति

ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਚਲਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਬਾਲਕ।”

Verse 108

बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः । मार्कंडेय न भेतव्यमागच्छस्व ममांतिकम्

ਮੇਘ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਬੋਲੇ: “ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਡਰ ਨਾ; ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾ।”

Verse 109

मार्कंडेय उवाच । को नाम्ना कीर्तयति मां कुर्वन्परिभवं मम । दिव्यवर्षसहस्राख्यं धर्षयंश्चैव मे वयः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ—ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੀ—ਨੂੰ ਵੀ ਹਲਕਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ?”

Verse 110

न ह्येष च सदाचारो देवेष्वपि ममोचितः । मां ब्रह्मापि हि सस्नेहो दीर्घायुरिति भाषते

ਇਹ ਤਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਦੀਰਘਾਯੁ ਹੋਵੋ।’

Verse 111

कस्तपोघोरमासाद्य ममाद्य त्यक्तजीवितः । मार्कंडेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हसि

ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਅੱਜ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ 'ਮਾਰਕੰਡੇਯ' ਕਹਿ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ?

Verse 112

एवं प्रक्षुभितः क्रोधान्मार्कंडेयो महामुनिः । तदैनं भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਫਿਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 113

श्रीभगवानुवाच । अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः । आयुः प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਹਾਂ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਖ ਜੋ ਆਯੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?"

Verse 114

मां पुत्रकामः प्रथमं त्वत्पितांगिरसो मुनिः । पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः

ਪਹਿਲਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ—ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 115

तं दृष्ट्वा घोरतपसं त्रिदशोत्तमतेजसम् । दत्तवांस्त्वामहं पुत्रं महर्षिममितौजसम्

ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 116

कस्समुत्सहते चान्यो योगिभूतात्मगात्मकम् । द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडंतं योगमायया

ਹੋਰ ਕੌਣ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ—ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਜੋ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?

Verse 117

ततः प्रहृष्टहृदयो विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मूर्ध्नि बद्धांजलिपुटो मार्कंडेयो माहातपाः

ਤਦ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 118

नामगोत्रे तु संप्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः । तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦੱਸਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੀਰਘਾਯੁ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 119

मार्कंडेय उवाच । इच्छामि तत्त्वतो ज्ञातुमिमां मायां तवानघ । यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।

Verse 120

किं संज्ञश्चैव भगवान्लोके विज्ञायसे प्रभो । तर्कयेहं महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हसि

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਜੋਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 121

श्रीभगवानुवाच । अहं नारायणो ब्रह्मन्सर्वभूतविनाशनः । अहं सहस्रशीर्षास्यः सहस्रपदसंयुतः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ।

Verse 122

आदित्यवर्णः पुरुषो मुखे ब्रह्ममयो ह्यहम् । अहमग्निर्हव्यवहः सप्तसप्तिभिरन्वितः

ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਹਾਂ, ਹਵਿ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ।

Verse 123

अहमिंद्रपदः शक्र ॠतूनां परिवत्सरः । अहं योगिषु सांख्याख्यो युगांतावर्त एव च

ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਹਾਂ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਹਾਂ; ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੰਵਤਸਰ—ਸਾਲ ਹਾਂ। ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਦਾ ਮਹਾ-ਭਵਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।

Verse 124

अहं सर्वाणि सत्वानि दैवतान्यखिलानि च । भुजगानामहं शेषस्तार्क्ष्योऽहं सर्वपक्षिणाम्

ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਹਾਂ। ਭੁਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਹਾਂ।

Verse 125

कृतांतः सर्वभूतानां विज्ञेयः कालसंज्ञितः । अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪਸ੍ਯਾ ਵੀ ਹਾਂ।

Verse 126

अहं दया परोधर्मः क्षीरोदोहं महार्णवः । यत्सत्यं तत्परं त्वेक अहमेव प्रजापतिः

ਮੈਂ ਦਇਆ ਹਾਂ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ। ਮੈਂ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਅਰਣਵ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਹੈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਤੂੰ ਏਕ ਹੈਂ—ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਾਂ।

Verse 127

अहं सांख्यमहं योगो ह्यहं तत्परमं पदम् । अहमिज्या क्रिया चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः

ਮੈਂ ਸਾਂਖ੍ਯ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਜ੍ਯਾ (ਪੂਜਾ) ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 128

अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं जलम् । आकाशोहं समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश

ਮੈਂ ਜੋਤਿ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਾਯੁ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਭੂਮੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਲ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਾਂ।

Verse 129

अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योहमहं रविः । अहं पुराणं परमं तथैवाहं परायणम्

ਮੈਂ ਵਰਖਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੋਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਰਜਨ੍ਯ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ—ਅੰਤਿਮ ਗਤੀ ਹਾਂ।

Verse 130

भविष्ये चापि सर्वत्र भविष्यत्सर्वसंग्रहः । यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ, ਭਵਿੱਖਤ ਦੀ ਸਮੂਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਰਚਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੈ।

Verse 131

यच्चानुभवसे लोके तत्सर्वं मामनुस्मर । विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृजेद्यापि च पश्य माम्

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰ। ਮੈਂ ਹੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੱਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ।

Verse 132

युगे युगे च रक्षामि मार्कंडेयाखिलं जगत् । तदेतत्कथितं सर्वं मार्कंडेयावधारय

ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 133

शुश्रूषुरपि धर्मेषु कुक्षौ चरसुखं मम । मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवाश्च ॠषिभिः सह

ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਮਾਨ ਆਨੰਦ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 134

व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छ मुरद्विषम् । अहमेकाक्षरो मंत्रस्त्र्यक्षरश्च पितामहः

ਮੁਰਦ੍ਵਿਸ਼ (ਮੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ) ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ—ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮੰਤਰ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾਮਹ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹਾਂ।

Verse 135

परस्त्रिवर्गओंकारः परमात्मप्रदर्शनः । एवमादिपुराणं च वदतेमां महामते

ਤਿੰਨ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਓਂਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਦਿ-ਪੁਰਾਣ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ) ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 136

वक्त्रं यातो भगवतो मार्कंडेयो महामुनिः । ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः

ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 137

तस्यासम्मुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् । यदक्षयं विविधमुपाश्रितं तु तन्महार्णवे व्यपगतचंद्रभास्करे

ਉਸ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ, ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੰਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 138

शनैश्चरन्प्रभुरथ हंससंज्ञितः सृजन्जगद्विहरति कालपर्यये । अथ चैवं शुचिर्भूत्वा वरयामास वै तपः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਅਤੇ “ਹੰਸ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਰਣੀ।

Verse 139

छादयित्वात्मनो देहं पयसांबुजसंभवः । ततो महात्मातिबलो मर्त्यलोकविसर्जने

ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਮਰਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 140

महतां चैव भूतानां विश्वो विश्वमचिंतयत् । तस्य चिंतयमानस्य नियते संस्थितेर्णवे

ਤਦ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਮਹਾਨ ਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਯਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 141

निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति संक्षये । ईशः संक्षोभयामास सोर्णवं सलिलं गतः

ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ-ਮਯ—ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਅਰਣਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਰੂਪ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲਈ ਸੰਖੋਭਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 142

अथांतरादपां सूक्ष्ममथ च्छिद्रमभूत्पुरा । शब्दं प्रति ततो भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः

ਫਿਰ ਜਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਛਿਦ੍ਰ, ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਗੁਹਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਛਿਦ੍ਰ ਤੋਂ ਮਾਰੁਤ—ਵਾਯੂ—ਜਨਮਿਆ, ਛਿਦ੍ਰ-ਜਾਤ।

Verse 143

संलब्ध्वांतरसंक्षोभं व्यवर्धत समीरणः । नभस्वता बलवता वेगाद्विक्षोभितोर्णवः

ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਖੋਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮੀਰਣ (ਹਵਾ) ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੀਬਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਝੋਕੇ ਨਾਲ, ਵੇਗ ਕਰਕੇ ਅਰਣਵ (ਸਮੁੰਦਰ) ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਥਿਆ ਗਿਆ।

Verse 144

तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नंभसि मथ्यतः । कृष्णवर्त्मा समभवत्प्रभुर्वैश्वानरो महान्

ਉਸ ਖੁਬ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਰਣਵ ਨੂੰ, ਉਸੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਥਿਆ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸੀ, ਕਾਲੀ ਲਕੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 145

ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु । समस्तजलधिश्छिद्रमभवद्विसृतं नभः

ਫਿਰ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜਲ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੂਹ ਸਮੁੰਦਰ ਛਿਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸਤਾਰਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਲ੍ਹਾ-ਖੁਲ੍ਹਾ ਫੈਲ ਗਿਆ।

Verse 146

आत्मतेजोभवाः पुण्या आपोमृतरसोपमाः । आकाशं छिद्रसंभूतं वायुराकाशसंभवः

ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਸ ਵਰਗੇ। ਆਕਾਸ਼ ਛਿਦ੍ਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 147

अथ संघर्षसम्भूतं पावकं चास्य संभवम् । दृष्ट्वा पितामहो देवो महाभूतविभावनः

ਫਿਰ ਘਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ—ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਉਤਪੱਤਿਕਰਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ।

Verse 148

दृष्ट्वा भूतानि भगवान्लोकसृष्ट्यर्थमुत्तमम् । ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो ह्यचिंतयत्

ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਦਯਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਆਪ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 149

चतुर्युगानां संख्यातं सहस्रं युगपर्यये । यत्पृथिव्यां द्विजेंद्राणां तपसा भावितात्मनाम्

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਕਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 150

बहुजन्मविशुद्धात्मा ब्रह्मणो हरिरुच्यते । ज्ञानं दृष्ट्वा तु विश्वात्मा योगिनां याति योग्यताम्

ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਹਰਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਯੋਗਤਾ (ਸਿੱਧੀ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 151

तं योगवंतं विज्ञाय संपूर्णैश्वर्यमुत्तमम् । पदे ब्रह्मणि विश्वस्य न्ययोजयत योगवित्

ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਯੋਗ-ਵਿਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਦ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 152

ततस्तस्मिन्महातोये महेशो हरिरच्युतः । जलक्रीडां च विधिवत्स चक्रे सर्वलोककृत्

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼—ਹਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 153

पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्ततः । सहस्त्रवर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇੱਕੋ ਕਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਹਜ਼ਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਮਲ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਮਯ।

Verse 154

हुताशनज्वलितशिखोज्जवलप्रभं समुत्थितं शरदमलार्कतेजसम् । विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुह चारुशैवलम्

ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਦਾਰ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕਮਲ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਰੇਸ਼ੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੈਵਾਲ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ।